تحلیل فقهی و حقوقی بیمه تکافل اسلامی مبتنی بر الگوی صلح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

2 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

3 استاد گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

4 استاد، حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

چکیده

با ورود بیمه به جهان اسلام بحث مشروعیت این عقد در میان فقها مطرح شد؛ فقهای شیعه به سرعت حکم به مشروعیت نمودند ودر همان دهه اول این عقد درجهان شیعه رواج یافت مخصوصا سید یزدی که قالب صلح را برای آن پیشنهاد کرد. فقهای اهل تسنن برخی ایرادات از جمله ربا و غرر را وارد دانستند و تکافل را جانشین بیمه کردند. تکافل که از آن به بیمه اسلامی هم یاد می‌شود همان عملیات بیمه‌ای را در قالب عقود اسلامی ازجمله مضاربه و وکالت انجام می‌دهد. امروزه در پاکستان الگوی وقف رواج یافته و تکافل را بر این اساس بنا نهاده‌اند. این مقاله در صدد است که الگوی صلح را که به سیدالعقود معروف است، برای تکافل پیشنهاد دهد و اشکالات محتمل را پاسخ دهد. به دیگرسخن سوال اصلی اینست که آیا تکافل می‌تواند در قالب صلح منعقد شود و در صورت مثبت بودن پاسخ، چه اشکالاتی بر این الگو وارد است و چه پاسخی قابل ارائه است؟ اشکالات غرر، عدم استقلال عقد صلح، اختلاف ماهیت و ماده ۱۰ قانون مدنی بررسی و پاسخ داده شده است.

اجمالا می‌توان به قیاس اولویت متوسل شد که اگر بیمه علیرغم استغناء از قالب می‌تواند در قالب صلح مشروعیت یابد، به طریق اولی تکافل محتاج به قالب می‌تواند در قالب صلح درآید و الگوی صلح در مقایسه با مضاربه و وکالت و وقف سازگاری بیشتری با تکافل دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اباذری، کبری. (1392 هـ.ش). «احکام عاقله و مقایسه ضمان عاقله با مسئولیت بیمه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید چمران اهواز. دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
ابن‌حمزه طوسی، عمادالدین ابوجعفر محمد بن علی. (1408 هـ). الوسیله الی نیل الفضیله. قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی نجفی (ره).
آزادبخت، فاطمه؛ و مهدی رشکوئیه جدیدی. (1403 هـ.ش). «استخراج انگاره‌های فقهی تکافل از فتاوی بیمه‌ای مراجع و فقهای امامیه». پژوهشنامه بیمه. دوره ۱۳. ش ۴. ص 361 -370.
اعتصامی، سیدامیرحسین؛ و محمدجواد شریف‌زاده. (1392 هـ.ش). «مدیریت عقدهای مشارکتی بانک‌ها براساس الگوی تکافل اصناف». اقتصاد اسلامی. س 13. ش ۵۰. ص ۱۳۱ - ۱۵۹.
آقامهدوی، اصغر؛ حمیدرضا اسمعیلی‌گیوی؛ و مجتبی کاوند. (1388 هـ.ش). «بررسی الگوهای بیمه اسلامی (تکافل) مبتنی بر مضاربه از نظر سازوکارهای عملیاتی و فقهی (فقه امامیه)». جستارهای اقتصادی. دوره ۶. ش ۱۲. ص ۱۲۱ - ۱۴۸.
المبادئ الارشادیة لضوابط التامین التکافلی. (2009 م). المبادی مجلس الخدمات المالیه السلامیه.
امیرپور، حیدر. (1397 هـ.ش). «بررسی مبانی فقهی و حقوقی بیمه تکافل و مقایسه آن با عقود مشابه». دوفصلنامه علمی دانش حقوق مدنی. س ۷. ش ۱. پیاپی ۱۱. ص ۱ - ۲۳.
پریزاد، رضا؛ و زهرا شکوری. (1400 هـ.ش). «آسیب‌شناسی سیاستگذاری نظام بیمه تکافل در صنعت بیمه ایران تأثیر آن بر توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران». پژوهش ملل. ش 73. ص 49 -‎ 69.
پوراسماعیلی، علیرضا؛ و عباس برزوئی. (1398 هـ.ش). «نقد و بررسی تکافل بر مبنای قرارداد ودیعه». پژوهشنامه بیمه ۳۴. ش ۱. ص ۱۰۱ - ۱۱۱.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1394 هـ.ش). حقوق مدنی (رهن - صلح). چ 1. تهران: ابن‌سینا.
جلیلی، عباس. (1393 هـ.ش). «مبنای مشروعیت بازتوزیع مازاد صندوق تکافل در فقه و حقوق». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. رشته الهیات ـ فقه و مبانی حقوق. گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه پیام نور (مرکز تهران جنوب).
جمشیدی ندا؛ و مهدی طغیانی دولت‌آبادی. (1398 هـ.ش). «برتری تکافل بر بیمه از منظر عدالت اقتصادی» نشریه اقتصاد و بانکداری اسلامی. دوره ۸. ش ۲۶. ص ۲۵ - ۵۰.
جوادی‌پور، احمد؛ و همکاران. [بی‌تا]. مروری بر تکافل، تبیین وجوه اشتراک، افتراق و الزامات پیاده سازی. تهران: پژوهشکده بیمه.
حبیبی، مرجان. (1402 هـ.ش). «ویژگی‌ها، عوامل و موانع مؤثر بر پذیرش تکافل در صنعت بیمه با رویکرد داده‌بنیاد». فصلنامه اقتصاد اسلامی ۲۳. ش ۹۲. ص ۱۶۳ - ۱۹۳.
حسینی عاملی، سیدمحمدجواد. [بی‌تا]. مفتاح الکرامه. ج 4. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
حصکفی حنفی، علاء‌الدین. (1415 هـ). الدرالمختار. ج 6. بیروت: دارالفکر.
خضرزاده اردکانی، حمید. (1400 هـ.ش). «مقایسه تکافل و بیمه از منظر فقهی و نظری و بررسی علل عدم تاسیس آن در ایران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، علوم اقتصادی، اقتصاد مالی اسلامی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و حسابداری، پردیس علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه یزد.
خمینی، سید روح الله. (1399هـ.ش). تحریر الوسیله. موسوعه ج 22. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خیاط، عبدالعزیز. (1392 هـ.ش). المجتمع المتکافل فی الاسلام. بیروت: مؤسسه الرساله.
دادمرزی، سیدمهدی. (۱۳۹۲ هـ.ش). فقه استدلالی (تحریر الروضة فی الشرح المعه). چ 24. قم: انتشارات طه.
دوابة، أشرف محمد. (2016 م). «رؤیة استراتیجیة لمواجهة تحدیات التأمین التکافلی الاسلامی». بحث منشور فی مجلة االقتصاد الاسلامی، العدد 105، المجلد الثانی.
رحمتی، مصطفی. (1401 هـ.ش). «تحلیل مقایسه‌ای بیمه رایج و تکافل از منظر عدالت اجتماعی در تأمین منافع ذینفعان». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته معارف اسلامی و اقتصاد، گرایش اقتصاد اسلامی، دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد.
رضایی اول، مریم. (1399 هـ.ش). «بررسی فقهی حقوقی بیمه تکافل و بیمه شخص ثالث در حقوق ایران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد بهشهر.
رضوی اقدم، سارا. (1386 هـ.ش). «دنیای مملو از تکافل». تازه‌های جهان بیمه. ش 111.
زاهد بخاری، محمد ابن‌عبدالرحمن. [بی‌تا]. محاسن الاسلام. بیروت: دارالکتب الاسلامیه.
زحیلی، وهبة. (2008 م). الفقه الاسلامی وادلته. چ 6. دمشق: دارالفکر.
سالاری، محسن. ( 1400هـ.ش).  «تفاوت مبنایی عقد صلح با ماده 10 قانون مدنی». اولین کنفرانس ملی مدیریت، اقتصاد، علوم اسلامی. تهران.
سبزواری، محمدباقر. (1423 هـ). کفایه الاحکام. چ 1. قم: دفتر انتشارت اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
سجادی، سیداحمد. (1401 هـ.ش). «تضامن و تکافل اجتماعی در فقه اهل بیت علیهم السلام». رساله سطح چهار، رشته فقه اقتصادی. مجتمع آموزش عالی فقه، جامعه المصطفی العالمیه.
سیدنورانی، سیدمحمدرضا؛ و دیگران. (1390 هـ.ش). «تکافل، سازوکاری مناسب برای ارائه بیمه‌های خرد در مناطق روستایی ایران». جستارهای اقتصادی. ش 16.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن. (1415 هـ). الاشباه و النظائر. بیروت: دارالفکر.
شربینی، الخطیب. [بی‌تا]. مغنی المحتاج. ج 2. بیروت: دارالفکر.
شهیدی، مهدی.( 1387هـ.ش). شروط ضمن عقد (حقوق مدنی-جلد چهارم). چ 2. تهران : مجد.
صادقی، محمد؛ و راضیه شایق نیک‌نفس. (1396 هـ.ش). «استقلال یا عدم استقلال عقد صلح در فقه و حقوق ایران». حقوق ملل. ش 25. ص 49 - 64.
صفایی، سیدحسین. (1351 هـ.ش). حقوق مدنی (تعهدات و قراردادها). ج 2. تهران: مؤسسه عالی حسابداری (چاپ میهن).
طباطبایی، سیدمحمد صادق؛ و محمد امینی. (1398 هـ.ش). «عقد صلح و نسبت آن با ماده 10 ق.م. از دیدگاه استاد جعفری لنگرودی». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی. دوره 2. ش 5. ص 348 - 369.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. [بی‌تا]. مناهل. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
طوسی، محمد ابن الحسن ابن علی. (بی تا).  مبسوط. تهران : حیدریه.
عسکری، محمدمهدی؛ و مهدی محمدی. (۱۳۹۲ هـ.ش). «تحلیل مقایسه‌ای الگوهای تکافل و آسیب‌شناسی آنها از منظر ذی‌نفعان». تحقیقات مالی اسلامی. ش ۵. ص ۱۵۳ - ۱۸۴.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1413 هـ). قواعد الاحکام. ج 2. قم: مؤسسه النشر الاسلامی تابعه لجامعه المدرسین.
عیسائی تفرشی، محمد؛ عباس کاظمی؛ و محمد الهی. (1397 هـ.ش). «الگوی مضاربه عمومی تکافل در فقه امامیه و عامه». مجله پژوهشنامه میان‌رشته‌ای فقهی. س 6.
قره‌داغی، علی محی‌الدین. (2009 م). التأمین الاسلامی. لبنان: دارالبشائر الاسلامیة.
قزوینی، ملاعلی. [بی‌تا]. صیغ العقود. چاپ سنگی.
قمی، میرزاابوالقاسم. (1375 هـ.ش). جامع الشتات. ج 3. [بی‌جا]: کیهان.
کاتوزیان، ناصر. (1368 هـ.ش). حقوق مدنی (مشارکت‌ها - صلح). چ 2. تهران: گنج دانش.
کیخا فرزانه، محمدامین؛ محسن اسماعیلی؛ و محمدمهدی عسکری. (1394 هـ.ش). «تکافل خانواده در قالب الگوی وکالت از دیدگاه فقه امامیه، عامه و حقوق ایران». مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی ۴۸. ش ۱. ص ۱۲۳ ـ ۱۵۲.
کیخافرزانه، محمدامین. (1391 هـ.ش). تکافل خانواده در فقه مذاهب اسلامی و حقوق ایران و مقایسه آن با بیمه عمر. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گرایش حقوق خصوصی، دانشگاه امام صادق، دانشکده معارف اسلامی و حقوق.
گلپایگانی، سید محمد رضا، (۱۴۱۳هـ).توضیح المسائل. قم: انتشارات دار القران.
گرجی، ابوالقاسم. (۱۳۸۶هـ.ش). مقالات حقوقی. ج ۱. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
محمدی‌مهر، محمدحسن. (1385 هـ.ش). «بررسی تطبیقی نظام بیمه و تأمین اجتماعی با نظام تکافلی اسلام». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
مجدآبادی فراهانی، فرزانه ؛ اصغری، سمیرا. ( 2025م). «واکاوی عقد صلح در پرتو قوانین و مقررات مالیاتی»، پژوهشنامه مالیات. ش 53. ص 123-143.
مرعشی، محمد حسن. (۱۳۶۷هـ.ش). توضیح المسائل. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
معصوم بالله، مهدی. (1389 هـ.ش). تکافل کاربردی و بیمۀ مدرن. ترجمه: سیدمحسن روحانی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
معلوف، لویس. (1380 هـ.ش). المنجد. ترجمه: مصطفی حیمیر اردستانی. تهران: صبا.
معینی، حمید. (1391هـ.ش). مدیریت ریسک و ایمنی و نقش و جایگاه آن در ایمن سازی سازمانها (اصول و راهنمای عملی بیمه گران و مشاوران ریسک). تهران: اکباتان
مغنیه، محمدجواد. (1421 هـ). فقه الامام جعفر الصادق. چ 2. قم: مؤسسه انصاریان.
ملحم، احمدسالم. (2012 م). التامین الاسلامی. دراسة شرعیة تبین التصور للتامین التعاونی وممارساته العملیة فی شرکات. [بی‌جا]: [بی‌نا].
موسوی اردبیلی، (۱۳۸۰هـ.ش). رساله توضیح المسائل. قم: نجات.
میرزایی، حبیب؛ و آتوسا میرزاخانی. (1384 هـ.ش). «مفهوم و چشم‌انداز بیمه اسلامی». آسیا. ش ۳۴. ص 31 ـ 61.
نجفی، محمدحسن. [بی‌تا]. جواهرالکلام. ج 26. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
همتی، مهدی؛ علیرضا حسنی؛ و محسن طاهری. (1400 هـ.ش). «بررسی تحلیلی بیمه اتکایی عمر و تکافل خانواده از منظر فقه و حقوق موضوعه». فصلنامه علمی فقه و مبانی حقوق اسلامی. س 14. ش 4.
ویسی، حسین. (1398 هـ.ش). «بررسی فقهی - اقتصادی مدل‌های مختلف تکافل و ارائه مدل بهینه (کاربردی) برای اقتصاد ایران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پیوسته، رشته معارف اسلامی و اقتصاد، دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد.