واکاوی و تحلیل جرم محاربه در نیروهای مسلح در پرتو تحولات قانون مجازات اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 دانشجوی دکتری رشته حقوق کیفری و جرم شناسی، مؤسسه علوم و معارف، قم، ایران

10.22034/cild.2026.23088.1190

چکیده

جرائم علیه امنیت داخلی و خارجی در نظام حقوق کیفری ایران از زمره مهم‌ترین جرائم حدی محسوب می‌شوند که در این میان، محاربه، افساد فی‌الارض و بغی به دلیل ابتنا بر مبانی فقه جزایی و آثار شدید کیفری، جایگاه ویژه‌ای دارند. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ با سکوت نسبت به عنوان بغی، محاربه و افساد فی‌الارض را به‌صورت تلفیقی جرم‌انگاری نمود و این رویکرد در قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۸۲ نیز تسری یافته و برخی جرائم نظامیان تحت عنوان یا در حکم محاربه پیش‌بینی شده است. با این وجود، قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ با تفکیک مفهومی و ماهوی عناوین محاربه و افساد فی‌الارض و با اتخاذ مبانی فقهی و تفسیری متفاوت، تحولات بنیادینی در سیاست کیفری تقنینی ایجاد کرده است.
مسئله اساسی پژوهش حاضر، تبیین وضعیت حقوقی جرائم نظامیان موسوم به «در حکم محاربه» در پرتو تحولات تقنینی قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ و تعیین نحوه رسیدگی و صدور حکم در محاکم نظامی است. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به منابع معتبر فقهی، حقوقی و قوانین موضوعه انجام شده است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که استمرار اجرای مقررات قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح بدون بازنگری متناسب، موجب تعارض تقنینی، ابهام در تفسیر عناوین مجرمانه و تشتت در رویه قضایی محاکم نظامی می‌شود. دستاورد پژوهش، ارائه راهکارهای تفسیری و تقنینی به‌منظور انطباق مقررات حاکم بر جرائم نظامیان با اراده اخیر قانون‌گذار و اصول حاکم بر حقوق کیفری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قران کریم
ابطحی کاشانی، سیدمحمد. (1363 هـ.ش). «مفسد فی‌الارض». مجله نور علم. ش 4.ص 33 - 44.
ابن‌حمزه طوسی، محمد بن علی. (1407 هـ). الوسیله الی نیل الفضیله. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی (ره).
آشتیانی، منصوره. (1401 هـ.ش). «بررسی تفسیری آیه 33 سوره مائده (آیه محاربه)». پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده. دوره 3. ش 4.
آفتابی آرانی، نجم‌الدین. (1400 هـ.ش). «سیر تحولات و مبانی کیفرزدایی از دیدگاه فقه و حقوق جزایی ایران». مجله دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی. س 4. ش 45.
آلوسی، شهاب‌الدین سید محمود. (1405 هـ). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
امامی کاشانی، محمد. (1370 هـ.ش). «نقد و بررسی نظریات فقهی شورای نگهبان». مجله رهنمون. ش 4 - 5.
بابایی، محمدعلی؛ و میثم غلامی. (1391 هـ.ش). «مهم‌ترین جلوه‌های کیفرزدایی در قانون جدید مجازات اسلامی». پژوهش‌نامه اندیشه‌های حقوقی. دوره 1. ش 3.
بارانی بیرانوند، امیر. (1399 هـ.ش). «ماهیت جرم‌زدایی و گستره آن در قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح». قانون‌یار. دوره 4. ش 14. ص 151 - 172.
تبریزی، میرزا موسی. [بی‌تا]. اوثق الوسایل فی شرح الوسائل. قم: انتشارات نجفی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1403 هـ). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. تحقیق: محمد الرازی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
حکیم، سیدمحمدتقی. (1979 م). الاصول العامه للفقه المقارن. قم: مؤسسه آل‌البیت.
خمینی، سیدروح‌الله. [بی‌تا]. تحریر الوسیله. ج 2. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
رازی، ابوالفتح. (1398 هـ). تفسیر روض الجنان و روح الجنان. تصحیح: ابوالحسن شعرانی. تهران: کتاب‌فروشی اسلامی.
رازی، فخرالدین، محمد بن عمر. (1415 هـ). مفاتیح الغیب. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1367 هـ.ش). الروضة البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1411 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه اعلمی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1409 هـ). جوامع الجامع. تصحیح: ابوالقاسم گرجی. چ 2. تهران: دانشگاه تهران.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر. (1406 هـ). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
طیب، سیدعبدالحسین. [بی‌تا]. اطیب البیان فی تفسیر القران. چ 2. [بی‌جا]: کتاب‌فروشی اسلامی.
فاضل تونی، عبدالله بن محمد. (1412 هـ). الوافیه فی اصول الفقه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
فاضل لنکرانی، محمد. (1422 هـ). التفصیل الشریعه - الحدود. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
فولادیان، صابر. (1404 هـ.ش). «محاربه در قوانین کیفری ایران؛ جرم‌انگاری مبهم و پیامدهای آن». نشریه علمی دانشجویی فرداد. س 2. ش 3.
قهرمانی، مسعود؛ و فریدون جعفری. (1404 هـ.ش). «چالش اثبات جرم محاربه در واکاوی فقهی حقوقی رکن مادی آن». مجله قضانامه. ش 8.
کلانتری، علی‌اکبر. (1382 هـ.ش). «مفهوم اعتبار و مکانیزم تنقیح مناط». مجله فقه و اصول. ش 35.
کلانتری، کیومرث؛ جعفر صادق‌منش؛ و رحیم رحیمی میلاشی. (1400 هـ.ش). »معیارهای تعمیم مجازات محاربه در افعال جنایی نیروهای مسلح». نشریه فقه. ش 17.
محقق داماد، مصطفی. (1385 هـ.ش). قواعد فقه - بخش جزایی. چ 6. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مرعشی، سیدمحمدحسن. (1377 هـ.ش). «محاربه و افساد فی‌الارض». مجله دادرسی. ش 9.
مظفر، محمدرضا. (1386 هـ). اصول الفقه. ج 2. نجف: دارالنعمان.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (1378 هـ.ش). زبدة البیان فی براهین احکام القرآن. چ 2. قم: مؤمنین.
مهران‌فر، ابراهیم؛ و علیرضا قلی‌پور شهرکی. (1399 هـ.ش). شرح جامع و کاربردی قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب 1382. تهران: جنگل.
مؤمن قمی، محمد. (1415 هـ). کلمات سدیده فی مسائل جدیده. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
میرمحمدصادقی، حسین. (1395 هـ.ش). جرایم علیه اموال و مالکیت. تهران: انتشارات میزان.
نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین؛ و هاشم بیگی. (1380 هـ.ش). دانشنامه جرم‌شناسی. تهران: دانشگاه تهران.
نجفی، محمدحسن. (1400 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نقیبی، سیدابوالقاسم. (1388 هـ.ش). «قیاس مستنبط العله در فقه امامیه و حقوق ایران». مجله آموزه‌های فقه مدنی. ش 3.
ولایی، عیسی. (1387 هـ.ش). اصول فقه 1و2. قم: دارالفکر.
یزدانیان، محمدرضا. (1390 هـ.ش). قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.