سیاست کیفری اسلام در قبال جرایم اقتصادی کلان با تأکید بر قاعده افساد فی‌الارض

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق جزا، دانشگاه رضوی مشهد، مشهد، ایران

2 استادیار گروه حقوق، دانشگاه رضوی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

یکی از چالش‌های بنیادین جوامع در سال‌های اخیر، جرایم اقتصادی کلان است که آثار عمیقی بر ثبات اقتصادی، عدالت اجتماعی و اعتماد عمومی بر جای گذاشته‌اند. گسترش رفتارهایی چون اختلاس، ربا، احتکار، پول‌شویی و سوءاستفاده از منابع عمومی، افزون بر تخریب ساختارهای مالی، بنیان‌های اخلاقی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ همین امر ضرورت تدوین سیاست‌های کیفری کارآمد و پیشگیرانه را برجسته می‌کند. نظام حقوقی اسلام با اتکا به مبانی فقهی، اخلاقی و عدالت‌محور، چارچوبی جامع برای جرم‌انگاری و مقابله با مفاسد اقتصادی ارائه می‌دهد؛ چارچوبی که بر اصولی همچون حرمت اکل مال به باطل، منع ربا و احتکار، قاعده لاضرر، اعانه بر اثم، افساد فی‌الارض و تناسب جرم و مجازات استوار است.
با وجود گستردگی منابع، سیاست کیفری اسلام در حوزه جرایم اقتصادی کلان تاکنون به گونه‌ای نظام‌مند تبیین نشده است. این پژوهش با تحلیل مبانی فقهی و بررسی آیات مرتبط به‌ویژه آیات 32 و 33 سورۀ «مائده» و 191 تا 193 سورۀ «بقره»، نشان می‌دهد که جرایم اقتصادی کلان به ‌سبب آثار ساختاری، تهدید امنیت مالی عمومی، تخریب اعتماد اجتماعی و مداخله در تعادل نظام اقتصادی، از مصادیق بارز افساد فی‌الارض و گاه در حد «فتنه» تلقی می‌شوند. در مقابل، جرایم اقتصادی خرد رفتارهایی محدود و غیرسازمان‌یافته‌اند که تهدیدی برای بنیان‌های کلان اقتصادی ایجاد نمی‌کنند و واکنش کیفری دربارۀ آنها متناسب و محدود است.
نتایج تحقیق بیان می‌کند سیاست کیفری اسلام در قبال جرایم اقتصادی کلان بر پیشگیری، نظارت عمومی، حفظ مصالح اجتماعی، صیانت از بیت‌المال و در موارد لزوم، اعمال مجازات شدید همچون مصادره گسترده، تبعید یا حتی مجازات‌های حدی استوار است. این مطالعه نشان می‌دهد که چارچوب فقه اسلامی می‌تواند الگوی جامع و کارآمدی برای قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری کیفری در نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابن‌ادریس الحلی، محمد بن احمد. (1410 هـ). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن‌زهره حلبی، حمزة بن علی. (1417 هـ). غنیة النزوع الی علمَی الأصول و الفروع. تحقیق: ابراهیم بهادری. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
ابن‌سعید حلی، یحیی بن احمد. (1405 هـ). الجامع للشرائع. زیرنظر جعفر سبحانی. قم: مؤسسۀ سیدالشهداء (ع).
ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم. [بی‌تا]. الکافی فی الفقه. تحقیق: رضا استادی. اصفهان: مکتبة أمیرالمؤمنین (ع).
احمد انور،‌ سمیر نعیم. (2000 م). الفساد‌ و الجرایم الاقتصادیه فی مصر المصریه العربیه. [بی‌جا]: [بی‌نا].
استانلی فیشر، دیوید بگ‌؛ و رودیگر دورنیوش. (1385 هـ.ش). علم اقتصاد (اقتصاد کلان). مترجم: محمدحسین ‌تیزهوش. تهران: جنگل.
تبریزی، جواد بن علی. (1417 هـ). أسس الحدود و التعزیرات. قم: دفتر مؤلف.
جمعی از نویسندگان. [بی‌تا]. مجله «فقه‌اهل بیت (ع)». قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل الشیعة (تفصیل وسائل الشریعة إلی تحصیل مسائل الشریعة). قم: مؤسسة آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
حسینی شیرازی، سیدمحمد. (1400 هـ). تقریب القرآن. بیروت: موسوعة الوفاء.
حسینی شیرازی، سیدمحمد. (1409 هـ). الفقه. بیروت: دارالعلم.
خمینی، سیدروح‌الله. (1363 هـ.ش). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
الزحیلی الدمشقی، وهبة بن مصطفی. (1418 هـ). الفقه الإسلامی و أدلته. دمشق: دارالفکر.
زراعت، عباس. (1391 هـ.ش). حقوق کیفری اقتصادی. تهران: جنگل.
زمانی، علی‌اکبر. (1388 هـ.ش). «در‌آمدی بر ابعاد مفاسد و جرایم اقتصادی و پیامدهای آن بر امنیت ملی». کارآگاه. ش 7.
سالم الحاج، ساسی. (2005 م). عقوبة الاعدام بین الابقاء و الالغاء. [بی‌جا]: دارالکتاب الجدید.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1375 هـ). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. تهران: کتابخانه جامع چهلستون.
شیخ طوسی، محمد بن حسن‏. (1387 هـ). المبسوط فی فقه الإمامیة. تحقیق: محمدباقر بهبودی و سیدمحمدتقی کشفی. تهران: المکتبة المرتضویة.
صانعی، یوسف. (1384 هـ.ش). استفتائات قضایی. تهران: نشر میزان.
طباطبایی، سید علی بن محمدعلی. (1412 هـ). ریاض المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
عاملی (شهید اول)، محمد بن جمال‌الدین. [بی‌تا]. القواعد و الفوائد. تحقیق: سیدعبدالهادی حکیم. قم: کتاب‌فروشی مفید.
عاملی (شیخ بهایی)، محمد بن حسین. (1429 هـ). جامع عباسی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1420 هـ). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. تحقیق: ابراهیم بهادری. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
فاضل لنکرانی، محمد. (1422 هـ). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - الخمس و الأنفال. تصحیح: حسین واثقی و دیگران. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
فیض کاشانی، محمدمحسن بن مرتضی. (1415 هـ). تفسیر الصافی. تحقیق: حسین اعلمی. تهران: مکتبة الصدر.
قانون الجرائم الاقتصادیة الأردنی، ماده 3، قانون الجرائم الاقتصادیة وتعدیلاته رقم 11 لسنة 1993، الصادر فی الجریدة الرسمیة رقم 3891 بتاریخ 17/04/1993.
قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور، مصوب 1369، ماده اول.
قرطبی، محمد بن احمد. (1422 هـ). الجامع لاحکام القرآن. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
قمی، علی بن ابراهیم. (1404 هـ). تفسیر القمی. تحقیق: سیدطیب موسوی جزایری. قم: دارالکتاب الإسلامی.
گلپایگانی، محمدباقر. (1414 هـ). الدر المنضود فی أحکام الحدود. قم: دارالقرآن الکریم.
مجلسی، محمدباقر. [بی‌تا]. حدود و قصاص و دیات. تحقیق: علی فاضل. تهران: مؤسسه نشر آثار اسلامی.
محتشم دولتشاهی، طهماسب. (1387 هـ.ش). مبانی علم اقتصاد، اقتصاد خرد، اقتصاد کلان. تهران: خجسته.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تحقیق: عبدالحسین محمدعلی بقال. قم: اسماعیلیان.
محقق کرکی، علی بن حسین. (1414 هـ). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
مصطفوی، حسن بن عبدالرحیم. (1416 هـ). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (1405 هـ). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. تصحیح: آقامجتبی عراقی و دیگران. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. [بی‌تا]. زبدة البیان فی احکام القرآن. تحقیق: محمد باقر بهبودی. تهران: المکتبة المرتضویة.
منتظری‌ نجف‌آبادی، حسین‌علی بن علی. [بی‌تا]. رساله استفتاءات. قم: [بی‌نا].
مهرگان، نادر. (1384 هـ.ش). اقتصاد کلان. تهران: نورعلم.
موسوی خویی، سیدابوالقاسم. (1395 هـ). مبانی تکملة منهاج الصالحین. نجف: مکتبة الآداب.
مؤمن قمی سبزواری، علی. (1421 هـ). جامع الخلاف و الوفاق بین الإمامیة و بین أئمة العراق و الحجاز. تحقیق: حسین حسنی بیرجندی. قم: زمینه‌سازان ظهور امام عصر (ع).
مؤمن قمی، محمد. (1415 هـ). کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (1384 هـ.ش). تقریرات درس جرم‌شناسی، بزهکاری اقتصادی. تهران: دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
نجفی، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تحقیق: عباس قوچانی و علی آخوندی. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (1376 هـ.ش). «محارب کیست؟ محاربه چیست؟». فقه اهل‌بیت. س 3. ش 11 – 12.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (1417 هـ). مقالات فقهیة. بیروت: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (1419 هـ). بایسته‌های فقه جزا. تهران: نشر میزان.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (1423 هـ). قراءات فقهیة معاصرة. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
یزدی، محمد. (1374 هـ.ش). فقه القرآن. قم: اسماعیلیان.
Principles in Action, Upper Saddle River, New Jersey 07458: Pearson Prentice Hall, p 57.