آسیب‌شناسی فقهی و حقوقی مهریه‌های نامتعارف نزد امامیه و نظام حقوقی ایران: چالش‌ها، نقدها و راهکارهای عملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 قاضی دادسرای دیوان‌عالی کشور، مدرس دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران

2 گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشکده علوم و معارف، جامعةالمصطفی العالمیه ، قم، ایران

3 دانش‌پژوه درس خارج فقه و اصول، حوزه علمیه قم، قم، ایران

چکیده

این مقاله با بازخوانی ماهیت فقهی مهریه در چارچوب فقه امامیه و حقوق ایران، آن را به‌مثابۀ «نحله و عطیه غیرمعوض» در کنار عوضین حقیقی نکاح (بضع و نفقه) تحلیل کرده است و نسبت آن را با کارکردهای حمایتی و نهادی خانواده تبیین می‌کند. مسئله اصلی پژوهش، چالش مشروعیت و آثار مهریه‌های کلان و نامتعارف است. نوآوری مقاله در ارائه مدلی فقهی - حقوقی یکپارچه است که برای نخستین‌بار سه سطح «مبنای فقهی»، «ضابطه تشخیص قضایی» و «اثر حقوقی مترتب» را به هم پیوند می‌دهد. بر این اساس، با تحلیل قواعد حاکمه‌ای چون لاضرر، لاحرج، غرر (با تصریح به خلاف مشهور و تمرکز بر خطر نسبت به عوضین اصلی)، سفهی، اختلال نظام و حکم عقل، نشان داده می‌شود که مسئله مهریه نامتعارف صرفاً یک بحث نظری نیست، بلکه دارای پیامد نهادی در ساختار نکاح و کارکرد حق حبس است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حتی با فرض صحت اصل تراضی، در موارد فقدان امکان عرفی وفا یا اخلال در تعادل خانواده، می‌توان بدون خدشه به اصل نکاح، مهر نامتعارف را به مهرالمثل تنزیل داد و اجرای تعهد را بر اساس معیارهای تقسیط، تأجیل و عندالاستطاعه تنظیم کرد. مقاله همچنین ضوابط عملی برای احراز نامتعارف‌بودن مهر در رسیدگی قضایی، نقش کارشناسی اقتصادی و آثار حکم بر حق حبس را تبیین می‌کند. بدین‌ترتیب پژوهش حاضر حلقه مفقوده میان اجتهاد فقهی و کاربست قضایی را تکمیل می‌کند و چارچوبی متوازن برای مدیریت مهریه‌های کلان در نظام حقوقی ایران ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
اماره، کریم. (1399 هـ.ش). «بررسی ابعاد حقوقی تعیین مهریه‌های نامتعارف توافقی در عقد نکاح دائم». سومین کنفرانس بین‌المللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق. تهران: در:
https://civilica.com/doc/1130977.
امامی ‌نمین، محمود. (۱۳۸۶ هـ.ش). «ماهیت مهر و نقد مهریه‌های سنگین». مقالات و بررسی‌ها. دوره ۴۰. ش ۸۶.
انصاری، مرتضی. (۱۴۳۸ هـ). المکاسب. ج ۳. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
باختر، احمد. (۱۳۸۷ هـ.ش). ازدواج و طلاق در آیینه قوانین و رویه قضایی. تهران: انتشارات خرسندی.
باقی‌زاده، محمدجواد؛ و عبدالله امیدی‌فر. (۱۳۹۳ هـ.ش). «ضرورت حفظ نظام و منع اختلال در آن در فقه امامیه». شیعه‌شناسی. دوره ۱۲. ش 47.
حکمت‌نیا، محمود؛ و جعفر زمانی. (۱۳۹۲ هـ.ش). «وضعیت حقوقی معاملات سفهی در فقه امامیه و حقوق ایران». حقوق اسلامی. دوره ۱۰. ش 36.
حکمت‌نیا، محمود؛ و فرج‌الله هدایت‌نیا. (۱۳۸۸ هـ.ش). فلسفه حقوق خانواده. تهران: شورای فرهنگی اجتماعی زنان؛ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
حمیدی، محمدرضا؛ و زهره حاجیان فروشانی. (1403 هـ.ش). «بررسی صحت مهریۀ نامتعارف و مسئلۀ به‌ارث‌رسیدن حق مطالبۀ آن». فقه و حقوق خانواده. دوره 29. ش 81.
خبرگزاری ایسنا. (۱۴۰۴ هـ.ش). «۱۷ هزار و ۷۴۷ زندانی جرایم غیرعمد داریم/ ۲,۷۳۸ محکوم مهریه و نفقه در زندان هستند». بازیابی‌شده از:
isna.ir/xdVb7r.
خبرگزاری ایسنا. (۱۴۰۴ هـ.ش). «واکنش قوۀ ‌قضائیه به آمار زندانیان مهریه: زندانیان بسیار کمتر از ۲۵ هزار نفر هستند». شهرآرانیوز. بازیابی‌شده از:
خبرگزاری خبرآنلاین. (۱۴۰۴ هـ.ش). «نصف زندانیان مهریه کشور در ۵ استان». خبرآنلاین. بازیابی‌شده از:
khabaronline.ir/xp4wf.
خمینی، روح‌الله. (۱۴۲۵ هـ). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
سبحانی، جعفر. (۱۴۲۰ هـ). نیل الوطر من قاعدة الضرر. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
شاطبی، ابراهیم بن موسی. (۱۴۲۵ هـ). الموافقات فی اصول الشریعة. تحقیق عبدالله دراز. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شبیری زنجانی، موسی. (1391 هـ). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز.
شرف‌الدین، عبدالحسین. (۱۳۸۳ هـ.ش). اجتهاد در مقابل نص. ترجمه: علی دوانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شرف‌الدین، عبدالحسین. (۱۳۹۱ هـ.ش). تبیین جامعه‌شناختی مهریه. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
شریف مرتضی، علی بن الحسین. (۱۴۱۵ هـ). الانتصار فی انفرادات الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شهید ثانی، محمدباقر. (1410 هـ). مسالک الأفهام. قم: انتشارات اسلامی.
غروی، حسن؛ محدثه مهرابی‌زاده؛ و محسن فتاحی. (1398 هـ.ش). «بررسی انتقادی مبانی فقهی صحت مهریه نامتعارف در فقه امامیه». مبانی فقهی حقوق اسلامی (پژوهش‌نامه فقه و حقوق اسلامی). دوره 12. ش 24. ش 75 - 95.
غروی، حسن؛ و حدیثه مهرابی‌زاده. (1401 هـ.ش). «بازپژوهی مستندات فقهی حق حبس در نکاح مبتنی بر مهریه نامتعارف با تکیه بر فقه امامیه». مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده. دوره 5. ش 9. ص 27 – 54.
کاتوزیان، محمد. (1386 هـ.ش). حقوق مدنی: مبانی و عقود. تهران: نشر دانشگاهی.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۴ هـ.ش). خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ هـ). الکافی. تصحیح: غفاری و آخوندی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ هـ). بحارالأنوار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
محقق داماد، مصطفی. (1384 هـ.ش). قواعد فقه 1 (بخش مدنی). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مصطفوی، محمدکاظم. (۱۴۲۱ هـ). القواعد. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۷ هـ.ش). مجموعه آثار. قم: صدرا.
مطهری، مرتضی. (1381 هـ.ش). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹ هـ.ش). نظام حقوق زن در اسلام. قم: آل‌طه.
مظفر، حسین. (1404 هـ). الفقه و المبادئ العقلاییة. قم: انتشارات اسلامی.
مظفر، محمدرضا. (۱۴۱۰ هـ). اصول الفقه. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مغنیه، محمدجواد. (۱۴۳۴ هـ). الفقه علی المذاهب الخمسة. قم: دارالغدیر.
موسوی همدانی، محمدباقر. (۱۳۸۶ هـ.ش). ترجمه تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (1393 هـ.ش). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. تهران: انتشارات اسلامی.
هدایت‌نیا، فرج‌الله. (۱۳۸۶ هـ.ش). فلسفه حقوق خانواده. تهران: شورای فرهنگی اجتماعی زنان.
ورعی، عبدالکریم. (1399 هـ.ش). فقه خانواده و قواعد اجتماعی. تهران: مؤسسه پژوهشی علوم اسلامی.
یزدی، محمدکاظم. (1403 هـ). العروة الوثقی. ج ۲. قم: طلیعه نور.