ربا از گناهان کبیره و از احکام قطعی شریعت اسلام است و قانون‌گذار جمهوری اسلامی ایران نیز با پیروی از این حکم، در ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی قرارداد ربوی را جرم‌انگاری کرده است. بااین‌حال، تبصره ۳ این ماده برخی مصادیق ربا، از جمله قرارداد ربوی میان مسلمان و غیرمسلمان در صورتی که پرداخت‌کننده ربا غیرمسلمان باشد، را از شمول عنوان کیفری خارج می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع فقهی و ادله حقوقی، به بررسی این تبصره و تحلیل حکم ربا در روابط مالی میان مسلمان و غیرمسلمان می‌پردازد.
نتایج نشان می‌دهد که حکم ربا در این تعاملات به دو عامل بستگی دارد: نوع غیرمسلمان (حربی، ذمّی، مستأمن، مهادنه) و شخص دریافت‌کننده ربا. از نظر فقهای امامیه، اگر غیرمسلمان ربا را از مسلمان دریافت کند، قرارداد در هر صورت باطل است. اما اگر مسلمان ربا را از غیرمسلمان بگیرد، تنها در مورد کافر حربی جواز آن پذیرفته شده و این نظر با روایات معتبر و اجماع فقها تأیید می‌شود. درباره کافر ذمّی و دیگر کفار معاهد، مشهور فقها اخذ ربا را جایز نمی‌دانند و عمومات ادله حرمت ربا را معتبر می‌دانند. روایت مرسله‌ای که برای جواز اخذ ربا از ذمّی مطرح شده نیز فاقد اعتبار است.
برآیند پژوهش نشان می‌دهد تبصره ۳ ماده ۵۹۵ بر دیدگاهی غیرمشهور استوار است و با نظر غالب فقهای امامیه انطباق ندارد؛ ازاین‌رو اصلاح آن برای هماهنگی با مبانی فقهی و اصول حقوقی ضروری است.
معظمی گودرزی, محمد و ملک افضلی اردکانی, محسن . (1405). تحلیل فقهی و حقوقی استثنای جرم ربا در روابط مالی مسلمان و غیرمسلمان (با تأکید بر ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی). گفتمان حقوق اسلامی معاصر, 4(7), -. doi: 10.22034/cild.2026.22863.1179
MLA
معظمی گودرزی, محمد , و ملک افضلی اردکانی, محسن . "تحلیل فقهی و حقوقی استثنای جرم ربا در روابط مالی مسلمان و غیرمسلمان (با تأکید بر ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی)", گفتمان حقوق اسلامی معاصر, 4, 7, 1405, -. doi: 10.22034/cild.2026.22863.1179
HARVARD
معظمی گودرزی, محمد, ملک افضلی اردکانی, محسن. (1405). 'تحلیل فقهی و حقوقی استثنای جرم ربا در روابط مالی مسلمان و غیرمسلمان (با تأکید بر ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی)', گفتمان حقوق اسلامی معاصر, 4(7), pp. -. doi: 10.22034/cild.2026.22863.1179
CHICAGO
محمد معظمی گودرزی و محسن ملک افضلی اردکانی, "تحلیل فقهی و حقوقی استثنای جرم ربا در روابط مالی مسلمان و غیرمسلمان (با تأکید بر ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی)," گفتمان حقوق اسلامی معاصر, 4 7 (1405): -, doi: 10.22034/cild.2026.22863.1179
VANCOUVER
معظمی گودرزی, محمد, ملک افضلی اردکانی, محسن. تحلیل فقهی و حقوقی استثنای جرم ربا در روابط مالی مسلمان و غیرمسلمان (با تأکید بر ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی). گفتمان حقوق اسلامی معاصر, 1405; 4(7): -. doi: 10.22034/cild.2026.22863.1179
)