بازاندیشی تفسیرشناسی قتل‌های ناموسی در حقوق اسلامی با نگاهی به دفاع از‌دست‌دادن کنترل در حقوق کیفری انگلستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد حقوق کیفری جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

2 استادیار گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

چکیده

قتل‌های ناموسی یکی از شدیدترین اشکال خشونت علیه زنان است که در بسیاری از جوامع از جمله جوامع اسلامی رخ می‌دهد و اغلب با مفاهیمی همچون «دفاع از ناموس» و «غیرت» توجیه می‌شود. انتساب واژگانی این دو مفهوم به ادبیات اسلامی، این پرسش را مطرح به وجود می‌آورد که آیا قتل‌های ناموسی به کشورهای اسلامی اختصاص دارد یا پدیده‌ای فراتر از مرزهای دینی و جغرافیایی است؟ پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی - تحلیلی و با رویکردی تطبیقی در مقایسه با حقوق انگلستان، ریشه‌های این معضل را نه در مبانی اسلام، بلکه در ساختارهای پدرسالارانه تاریخی، فرهنگی و اجتماعی جستجو می‌کند. بهره‌گیری از رویکرد تفسیرشناسی فقهی و حقوقی به‌ویژه در تحلیل جایگاه مواد ۳۰۲ قانون مجازات اسلامی و 630 قانون مجازات اسلامی کتاب تعزیرات ایران، نشان می‌دهد که قانون‌گذار ماده ۶۳۰ کتاب تعزیرات را را بر اساس اقتباسی ناقص و تفسیری رایج از روایت سعد بن عباده تنظیم کرده است که در متن اصیل خود بر نفی خودسری، انحصار اجرای عدالت و لزوم اثبات سخت‌گیرانه زنا تأکید دارد. بنابراین نسخ یا بازنگری این مقررات، بازتفسیر پویای فقهی و جایگزینی معیارهای علمی - روان‌شناختی به جای پیش‌فرض‌های فرهنگی، برای تحقق عدالت کیفری انسان‌محور امری ضروری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمی لویه، سهیلا. (۱۳۹۲ هـ.ش). «بررسی ماهیت قتل‌های ناموسی و رویکرد نظام حقوق بشر نسبت به آن». پژوهش‌های حقوقی. ش ۲۳. ص 138 – ۱۵۶.
آقایی‌نیا، حسین. (۱۴۰۲ هـ.ش). جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص (جنایات). تهران: انتشارات میزان.
جعفری، نیکا. (۱۳۹۸ هـ.ش). جرایم ناشی از نفرت در حقوق ایران و انگلستان. تهران: انتشارات مهرکلام.
حرّ العاملی، محمد بن حسن. (1416 هـ). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. تحقیق: محمدرضا حسینی جلالی. قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
خمینی، روح‌الله. (1394 هـ.ش). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خویی، ابوالقاسم. [بی‌تا]. مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
دهخدا، علی‌اکبر؛ و گروهی از نویسندگان. (1377 هـ.ش). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
دورانت، ویل. (۱۳۶۷ هـ.ش). تاریخ تمدن (مشرق زمین، گاهواره تمدن). ترجمه: احمد آرام و دیگران. تهران: شرکت انتشار.
راوندی کاشانی، فضل‌الله بن علی. (1418 هـ). النوادر. به اهتمام احمد صادقی اردستانی. تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
رشتی، میرزاحبیب‌الله. [بی‌تا]. بدائع الأفکار. قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
شهید الثانی، زین‌الدین بن علی. (1410 هـ). اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
طبرسی، فضل بن الحسن. (1415 هـ). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تحقیق: لجنة من العلماء و المحققین الأخصائیین. ج 8. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن. (1387 هـ.ش). المبسوط فی فقه الإمامیة. تحقیق: محمدباقر بهبودی و محمدتقی کشفی. تهران: مکتبة المرتضویة.
عمید، حسن. (۱۳۸۶ هـ.ش). فرهنگ عمید. تهران: امیرکبیر.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363 هـ.ش). الکافی. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کار، کلودیا؛ و مورین جانسون. (۱۳۹۶ هـ.ش). سرآغازی بر حقوق کیفری انگلستان و ویلز. ترجمه: امیر اعتمادی. تهران: انتشارات میزان.
کبیری. افشار. (۱۳۹۷ هـ.ش). «تحلیل جامعه‌شناختی پدیدۀ قتل ناموسی با رویکرد تفسیرگرایی اجتماعی». فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه اصفهان. دوره ۱۳، ش ۲. ص ۸۴ – ۵۳.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1406 هـ). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی. (1406 هـ). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
مدنیان، غلامرضا. (۱۳۹۳ هـ.ش). نظم عمومی در حقوق اساسی ایران. تهران: نشر میزان.
مظفر، محمدرضا. [بی‌تا]. اصول الفقه. قم: اسماعیلیان.
مقدسی، محمدباقر؛ و مهرانگیز روستائی. (۱۴۰۳ هـ.ش). «قتل‌های ناموسی و مطالعه تطبیقی بازنمایی آن در نظام‌های کیفری غربی، اسلامی و ایران». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. دوره ۱۱. ش ۲. ص 139 – ۱۶۲.
نوبهار، رحیم؛ و علیرضا نوبهاری طهرانی. (۱۴۰۱ هـ.ش). «مبانی پدرسالاری قانونی با نگاهی به نقش آن در جرم‌انگاری». مطالعات حقوقی (علوم اجتماعی و انسانی شیراز). دوره ۱۴. ش ۲. ص 373 – ۴۰۱.
نوری، حسین بن محمدتقی. (1408 هـ). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
نوزیک، رابرت. (۱۴۰۲ هـ.ش). بی‌دولتی، دولت و آرمان‌شهر. ترجمه: محسن رنجبر. تهران: نشر مرکز.
هاشمی (الف)، سیدحسین. (۱۳۸۴ هـ.ش). «قتل در فراش؛ ضرورت بازگشت قانون به فقه». نشریه مطالعات راهبردی زنان. ش ۲۷.
هاشمی (ب)، محمد. (۱۳۸۴ هـ.ش). حقوق بشر و آزادی‌های اساسی. تهران: نشر میزان.
یزدخواستی، بهجت؛ و حامد شیری. (۱۳۸۷ هـ.ش). «ارزش‌های پدرسالاری و خشونت علیه زنان». مطالعات اجتماعی ـ روان‌شناختی زنان (مطالعات زنان). دوره ۶. ش ۳. پیاپی ۱۸. ص 55 - ۷۹.
یزدیان جعفری، جعفر؛ و الهه خیرمند. (۱۳۹۴ هـ.ش). «پدرسالاری کیفری؛ مفهوم، انواع، مشروعیت و مصادیق آن در حقوق کیفری». حقوق اسلامی. دوره ۱۲، ش ۴۵. ص 67 - ۱۰۶.
Belgique. (1867). Code pénal belge, art. 413. 
Cornish, D. B., & Clarke, R. V. (Eds.). (1986). The reasoning criminal. https://archive.org/details/reasoningcrimina0000unse/page/n7/mode/2up   
Coroners and Justice Act 2009. 
de Beauvoir, S. (1956). The second sex. 
Duff, R. A. (2007). Answering for crime. 
Egypt. (1927). Egyptian Penal Code, art. 237. 
Feinberg, J. (1987). Harm to others. New York: Oxford University Press. 
France. (1810). Code pénal, art. 324. 
Homicide Act 1957. 
Hospers, J. (1980). Libertarianism and legal paternalism. Journal of Libertarian Studies, 7(3). 
Husak, D. (2005). On the supposed priority of justification to excuse. Law and Philosophy, 24, 557–594. https://doi.org/10.1007/s10982-005-0845-8   
International Covenant on Civil and Political Rights. (1966). 
Iraq. (1969). Iraq Penal Code No. 111, art. 409. https://www.moj.gov.iq/ 
Kuwait. (1960). Kuwait Penal Code, Law No. 16, art. 153. https://www.moj.gov.kw   
Law Commission. (2006). Murder, manslaughter, and infanticide. 
Locke, J. (1823). Two treatises of government. 
Quick, O., & Wells, C. (2006). Getting tough with defences. 
Ricoeur, P. (1976). Interpretation theory. 
R v Clinton [2012] EWCA Crim 2. https://www.bailii.org/ew/cases/EWCA/Crim/2012/2.html   
Suber, P. (1999). Philosophy of Law: An Encyclopedia. 
UN Women. (n.d.). Five essential facts to know about femicide. https://knowledge.unwomen.org/en/articles/explainer/five-essential-facts-to-know-about-femicide   
United Kingdom. (2022). HC Deb, 30 November 2022, vol. 723, col. 906. 
Walby, S. (1990). Theorizing patriarchy.
پرونده‌ها
R v Asmelash [2013] 
R v Clinton [2012] 
R v Dawes [2013] EWCA Crim 322 
R v Jewell [2014] EWCA Crim 414