نقش هنر در بازپروری بزهکاران با تأکید بر روایت‌درمانی (از تجربه‌های جهانی تا ظرفیت‌های ایرانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه حقوق جزا و جرم شناسی ،دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

2 دانشیار گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

3 دانشیار گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

4 دانشیار زبان و ادبیات انگلیسی، گروه زبان انگلیسی، دانشکده علوم انسانی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف تحلیل نقش هنر به‌ویژه روایت‌درمانی در بازپروری بزهکاران انجام شده است. اگرچه رویکردهای بازپرورانه در نظام‌های عدالت کیفری گسترش یافته‌اند؛کاربست هنر به‌ویژه روایت‌درمانی، همچنان با چالش تبیین جایگاه در برنامه‌های بازاجتماعی‌سازی روبروست. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد و گزارش‌های رسمی درباره برنامه‌های هنری در نظام‌های اصلاح و تربیت - همچون کارگاه‌های داستان‌نویسی، نمایش‌درمانی و گروه‌های روایت‌خوانی - و با رویکردی میان‌رشته‌ای و ترکیبی (نظری - کاربردی) به بررسی ظرفیت‌های هنر به‌ویژه روایت‌درمانی در بازاجتماعی‌سازی بزهکاران می‌پردازد. پژوهش‌های داخلی و خارجی در حوزه هنردرمانی نشان داده‌اند که مشارکت بزهکاران در فعالیت‌های هنری می‌تواند به تقویت خودشناسی، افزایش مسئولیت‌پذیری، کاهش رفتارهای پرخطر و تسهیل بازاجتماعی‌سازی آنان بینجامد. بر پایه یافته‌های این پژوهش و در پرتو نظریه‌های این حوزه از جمله نظریه تعامل نمادین[i] که هویت را حاصل تعاملات اجتماعی و معناسازی فرد از تجربه‌های زیسته می‌داند و نظریه برچسب‌زنی که برچسب‌های اجتماعی را مؤثر در تثبیت هویت مجرمانه و تداوم رفتار انحرافی می‌داند، می‌توان استدلال کرد که روایت‌درمانی در صورت اجرای ساختارمند و متناسب با شرایط فرهنگی، ظرفیت دارد که در تقویت بازسازی هویت، افزایش مسئولیت‌پذیری و کاهش احتمال بازگشت به جرم نقش‌آفرین باشد؛ مشروط بر آنکه با سیاست‌گذاری منسجم، آموزش تخصصی مربیان هنری و حمایت نهادی همراه شود. در پایان، چارچوبی بومی برای ادغام هنر‌درمانی در نظام عدالت کیفری ایران ارائه شده است.
 
 

کلیدواژه‌ها


خرمالی، بهزاد. (1395 هـ.ش). «بررسی موسیقی‌درمانی و تأثیرات موسیقی در افراد دارای اختلالات ذهنی، اختلالات یادگیری و ارتباطی». کنفرانس بین‌المللی پژوهش در مهندسی، علوم و تکنولوژی؛ در:
SID. https://sid.ir/paper/870613/fa
رشید‌زاده، شبنم؛ و همکاران. (1404 هـ.ش). «تأثیر هنرهای تجسمی بر تنظیم هیجانی کودکان با اختلال ADHD». بیست‌و‌سومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در روان‌شناسی، مشاوره و علوم تربیتی.تهران:
 https://civilica.com/doc/2353937
زندیان، فاطمه؛ فاطمه ولی‌پور؛ و محمد محمدحسن‌زاده. (1397 هـ.ش). «تأثیر کتاب‌درمانی بر سلامت روانی زندانیان (مطالعه موردی: ندامتگاه زنان شهر ری)». فصلنامه مدیریت اطلاعات سلامت. س 15. ش ۶. پیاپی ۶۴. ص ۲۸۸ - ۲۹۳.
شکیبا، علی. (1395 هـ.ش). «تأثیر برنامه‌ها هنری زندان بر روی نگرش‌ها و رفتار زندانیان (رشت)». کنگره علوم اسلامی، علوم انسانی؛ در:
 SID. https://sid.ir/paper/834645/fa
میرهاشمی، مالک؛ و همکاران. (1398 هـ.ش). «بررسی اثربخشی موسیقی‌درمانی سنتی ایرانی بر افسردگی، اضطراب و پرخاشگری بیماران مبتلا به نشانگان پیش از قاعدگی». مطالعات روان‌شناختی. دوره 15. ش 3. ص 55 - 72.
Bensimon, M., Einat, T., & Gilboa, A. (2015). The impact of relaxing music on prisoners' levels of anxiety and anger. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 59(4), 406–423. https://doi.org/10.1177/0306624X13511587
Anderson, K., & Overy, K. (2010). Engaging Scottish young offenders in education through music and art. International Journal of Community Music, 3(1), 47-64.
Brewster, L. (2014). The impact of prison arts programs on inmate attitudes and behavior: A quantitative evaluation. Justice Policy Journal, 11(2), 1–29.
de Bruijn, J. T. P. (1999). Fiction, i. Traditional Forms. Encyclopaedia Iranica, Vol. IX, Fasc. 6, pp. 572–579.
Davey, L., Day, A., & Balfour, M. (2015). Performing desistance: how might theories of desistance from crime help us understand the possibilities of prison theatre? International Journal of Offender therapy and comparative Criminology, 59(8), 798-809.
Farrall, S., & Calverley, A. (2006). Understanding desistance from crime Theoretical directions in resettlement and rehabilitation. The Howard Journal of Criminal Justice, 45(4), 338–354.
Gussak, D. (2007). The effectiveness of art therapy in reducing depression in prison populations. International Journal of Offender therapy and comparative Criminology, 51(4), 444-460. https://doi.org/10.1177/0306624X06294137
Gussak, D. E. (2019). Art and art therapy with the imprisoned: Re-creating identity. https://doi.org/10.4324/9780429492761
Huang, W., Luan, T., Li, L., Zhang, A., Mu, Y., Sun, Y., . . . Guo, H. (2025). The Effects of Visual Art Therapy on Improving Anxiety Symptoms in Adults: A Systematic Review and Meta‐Analysis. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 32(5), 1197-1210.
Elisabeth Duursma, Natalia Hanley, Jedidiah Evans & Morgan Wilson, “Words within Walls: A Scoping Review of Prison-Based Creative Writing,” International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, Vol. 69, No. 13–14 (2025), pp. 1955–1977, https://doi.org/10.1177/0306624X251346511.
Maruna, S. (2001). Making good: How ex-convicts reform and rebuild their lives. American Psychological Association.
Qiu, H. Z., Ye, Z. J., Liang, M. Z., Huang, Y. Q., Liu, W., & Lu, Z. D. (2017). Effect of an art brut therapy program called go beyond the schizophrenia (GBTS) on prison inmates with schizophrenia in mainland China—A randomized, longitudinal, and controlled trial. Clinical psychology & psychotherapy, 24(5), 1069-1078.
Theater-programs-in-prisons. (2025). Rehabilitation Through the Arts. https://rta-arts.org/about-us/
Zhang, Y., Zhang, H., & Liu, Y. (2024). The impact of COVID-19 on consumers’ impulsive buying behavior of fitness products: A cross-cultural study. Frontiers in Psychology.