موضوعیت یا طریقیت انزال در تحقق نسب؛ تأملی در مبانی فقهی و حقوقی انتساب مولود به صاحب فراش

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق اسلامی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خانواده، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران

چکیده

نسب در فقه امامیه و حقوق ایران از جایگاه محوری برخوردار است و بسیاری از احکام خانواده بر مدار آن استوار گردیده است. یکی از پرسش‌های بنیادین در این حوزه، چیستی رابطه میان انزال و انتساب مولود به صاحب فراش است. نوشتار حاضر با روش توصیفی ‑ تحلیلی و با مراجعه به منابع معتبر فقهی و حقوقی، در پی پاسخ به این پرسش است که آیا انزال در تحقق نسب موضوعیت دارد یا صرفاً طریقیتی برای احراز امری دیگر یعنی «تکوّن مولود از منی زوج»، ایفا می‌کند؟ بررسی مفهوم نسب در کلمات فقیهان امامیه نشان می‌دهد که ایشان نسب را عنوانی اعتباری دانسته‌اند که بر پایه اتصالی تکوینی استوار شده است و عنصر مقوّم این اتصال، «تکوّن از منی» است، نه «فعل انزال». تحلیل لسان ادله شرعی اعم از آیات، روایات و قاعده فراش («الولد للفراش») نیز مؤید آن است که شارع مقدس در جعل احکام نسب، به واقعیت تکوینی خلقت نظر داشته است. بنابراین آنچه موضوع حکم قرار گرفته است، ماده منشأ خلقت (منی) است و انزال به‌مثابۀ طریق غالب برای تحقق این امر، طریقیت دارد نه موضوعیت.این برداشت با دیدگاه جمعی از فقیهان متقدم و هماهنگی دارد که کفایت دخول بدون انزال را پذیرفته‌اند و برای جریان قاعده فراش کافی دانسته‌اند. در مقابل، دیدگاه قائلان به شرطیت انزال، با ظاهر ادله و مبنای تکوینی نسب سازگاری کمتری دارد. پذیرش طریقیت انزال، افزون بر حل پاره‌ای از تعارض‌ها در آرای فقیهان، امکان توجیه فقهی روش‌های جدید باروری مانند تلقیح مصنوعی را نیز فراهم می‌آورد و با اصول کلی نظام حقوقی ایران که قاعده فراش را در جایگاه اماره قانونی پذیرفته است، انطباق بیشتری دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابوصالح حلبی، تقی بن نجم. [بی‌تا]. الکافی فی الفقه. محقق: رضا استادی. اصفهان: مکتبه الامام امیرالمؤمنین علی (ع).
آخوند خراسانی، محمدکاظم. [بی‌تا]. کفایة الأصول. تهران: اسلامیه.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (۱۴۱۱ هـ). کتاب المکاسب. قم: دارالذخائر.
بجنوردی، حسن. (۱۴۱۹ هـ). القواعد الفقهیه. محقق: مهدی مهریزی، مهدی و محمدحسین درایتی. قم: نشر الهادی.
البحرانی، یوسف بن احمد. (۱۴۰۵ هـ). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۴۰۳ هـ.ش). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۳۷۴ هـ.ش). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۶ هـ). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
الحسینی العاملی، محمدجواد. [بی‌تا]. مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه. [بی‌جا]: [بی‌نا].
حلی، جعفربن حسن. (۱۴۰۸ هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
حلی، محمد بن حسن. (۱۳۷۸ هـ). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات قواعد. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
خمینی، سیدروح‌الله. (۱۳۸۸ هـ.ش). تحریر الوسیلة. مترجم: علی اسلامی و محمد قاضی‌زاده. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۹۰ هـ.ش). لغت‌نامه: فرهنگ متوسط دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
ذهنی تهرانی، محمدجواد. (۱۳۶۶ هـ.ش). المباحث الفقیه فی شرح الروضة البهیة. قم: وجدانی.
زاهدیان، رضا؛ و طناز رضانیا. (۱۳۹۴ هـ.ش). «چالش‌های اثبات نسب از طریق اماره فراش در روش‌های کمک باروری». وکیل مدافع. ش ۱۴.
سبزواری، محمدباقر. (۱۳۸۱ هـ.ش). کفایه الاحکام. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
شبیری زنجانی، موسی. [بی‌تا]. کتاب النکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
شربتیان، محمود؛ و مریم سعادت دورابی. (۱۳۹۷ هـ.ش). «نقش آزمایش دی‌ان‌ای در اثبات تعیین نسب و رابطۀ آن با اماره فراش». مطالعات علوم سیاسی،حقوق و فقه. ش ۴.
شیروی، عبدالحسین. (۱۳۹۵ هـ.ش). حقوق خانواده. تهران: سمت.
صفایی، سیدحسین؛ و اسدالله امامی. (۱۴۰۲ هـ.ش). مختصر حقوق خانواده. تهران: میزان.
طباطبایی حائری، علی بن محمد علی. (۱۴۱۸ هـ). ریاض المسائل. قم: مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث.
طباطبایی، محمدحسن. (۱۳۷۸ هـ.ش). تفسیر المیزان. مترجم: محمدباقر موسوی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۶۷ هـ.ش). ترجمه تفسیر مجمع البیان. مترجم: رضا ستوده و همکاران. تهران: فراهانی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ هـ). المبسوط. محقق: محمدباقر بهبودی. تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الاثار جعفریه.
عاملی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۰ هـ). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. محقق: محمد کلانتر. قم: مکتبة الداوری.
عاملی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۲ هـ). الروضة البهیة فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
عاملی، محمد بن مکى‌. (۱۴۰۰ هـ). القواعد و الفوائد‌. قم: کتابفروشی مفید.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد. (۱۳۷۷ هـ.ش). سیر کاملی در اصول فقه. گردآورنده: محمد دادستان. قم: فیضیه.
فاضل هندی، محمد بن حسن. (۱۴۰۵ هـ). کشف اللثام عن حدود قواعد الأحکام. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله مرعشی نجفی.
کاتوزیان، امیرناصر. (۱۴۰۲ هـ.ش). دوره مقدماتی حقوق مدنی خانواده. تهران. میزان.
کاظمی نافچی، محمدرضا؛ و نیلوفر پندار. (۱۴۰۲ هـ.ش). «چالش حقوقی ثبت ولادت ناشی از روش‌های کمک باروری (رحم اجاره‌ای)». علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم. ش ۱.
کرکی، علی بن حسین. (۱۴۱۴ هـ). کتاب رسائل. قم: مؤسسة آل‌البیت (ع).
کریمی، عباس. (۱۳۹۷ هـ.ش). چهل گفتار حقوقی. تهران: دادگستر.
محقق داماد، مریم السادات؛ و فرزانه شفیعی‌زاده. (۱۴۰۲ هـ.ش). بررسی فقهی و حقوقی انواع تلقیح مصنوعی و قرابت‌های ناشی از آن. تهران: نوین آیین.
مرتضوی، عبدالحمید. (۱۴۰۴ هـ.ش). آیین دادرسی تحلیلی دعاوی خانوادگی با تکیه بر آراء قضائی. تهران: قوه قضاییه.
مروج، حسین. (۱۳۹۷ هـ.ش). اصطلاحات فقهی. قم: بخشایش.
معاونت آموزش قوه قضاییه. (۱۳۸۸ هـ.ش). رویه قضایی دادگاه های ایران در ارتباط با دادگاه خانواده. تهران: جنگل.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ هـ). المقنعه. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
مقدّس اردبیلی، احمد بن محمد. [بی‌تا]. مجمع الفائدة والبرهان فی شرح ارشاد و الاذهان. قم: جامعه مدرسین.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۴ هـ). کتاب النکاح. گردآورنده: محمدرضا حامدی. قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (ع).
مکارم شیرازی، ناصر؛ و جمعی از فضلا و دانشمندان. (۱۳۸۶ هـ.ش).تفسیر نمونه. تهران: دارالکتاب الاسلامیه.
موسوی عاملی، محمد بن علی. [بی‌تا]. مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام. مشهد مقدس: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۱۷ هـ). معجم فقه جواهر. بیروت:دارإحیاء التراث العربی.
هاشمی شاهرودی، محمود. (۱۳۸۲ هـ.ش). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (ع). قم: مؤسسة دائرة‌المعارف اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم. (۱۴۱۴ هـ). العروه الوثقی. قم: کتابفروشی داوری.