اعتبارسنجی فقهی و حقوقی تأثیر اعمال نماینده هوشمند بر تعهدات اصیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق مالکیت فکری، دانشگاه قم، قم، ایران

2 استادیار گروه حقوق، پژوهشگاه بین المللی المصطفی، قم، ایران

3 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

چکیده

در دوران معاصر با گسترش فناوری‌های هوشمند و افزایش حجم معاملات، به‌کارگیری «نمایندگان هوشمند» برای انعقاد قراردادها توسط تجار و شرکت‌ها رواج یافته است. پرسش محوری این پژوهش، بررسی اعتبار حقوقی قراردادهای منعقده توسط این نمایندگان و تحلیل تأثیر اعمال آنان بر تعهدات اصیل است؛ با این استدلال که ابزارهای مذکور فاقد اراده مستقل بشری هستند. این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی و گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای به این نتیجه دست یافته است که می‌توان با تمسک به ادله فقهی و حقوقی، اعتبار این‌گونه قراردادها را توجیه کرد. از منظر حقوقی، انگاره‌هایی مانند «عدم لزوم قصد اختصاصی»، «ایجاب یک‌طرفه»، «اعطای شخصیت حقوقی به نماینده هوشمند» و «مکتب ظاهری» مطرح شده‌اند که نگارندگان ضمن نقد دیدگاه‌های چهارگانۀ پیش‌گفته، نظریه‌ جدیدی با عنوان «اراده امتدادی تفویضی» را پیشنهاد کرده‌اند و باور دارند که با تمسک به آن می‌توان تأثیر اعمال نماینده قراردادی هوشمند را توجیه کرد. در حوزه فقه نیز ضوابطی مانند «نفی عسر و حرج»، «سلطنت» و « سیره مستحدثه خردمندان» پشتوانه مشروعیت و اثرگذاری اعمال نماینده هوشمند بر تعهدات اصیل شناخته می‌شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابراهیم، خالد ممدوح. (2006 م). ابرام العقد الکترونیکی. اسکندریه: درالفکر الجامی.
ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین. (1405 هـ). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. تصحیح: مجتبی عراقی. قم: دارسیدالشهدا للنشر.
آشتیانى، میرزا محمد‌حسن بن جعفر. (1425 هـ). الرسائل التسع. قم: انتشارات زهیر - کنگره علامه آشتیانى.
اصفهانی کمپانی، محمدحسین. (1418 هـ). حاشیه المکاسب. قم: انوار‌الهدی.
اصول حقوق قراردادهای اروپایی.
اصول قراردادهای تجاری بین‌المللی.
امیری قائم‌مقام، عبدالمجید. (1378 هـ.ش). حقوق تعهدات. تهران: میزان.
ایروانى، باقر. (1426 هـ). دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة. قم: دارالفقه للطباعة و النشر.
بجنوردى، سیدحسن بن آقا‌بزرگ موسوى. (1419 هـ). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
بجنوردى، سیدمحمدموسوى. (1401 هـ). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه عروج.
الجصاص الحنفی، احمد بن علی ابو‌بکر الرازی. (1431 هـ). شرح مختصر الطحاوی. المحقق: عصمت‌الله عنایت‌الله محمد، سائد بکداش، محمد عبید‌الله خان و زینب محمد‌حسن فلاتة. [بی‌جا]: دارالبشائر الإسلامیة – و دار‌السراج.
جمعى از مؤلفان. [بی‌تا]. مجله فقه اهل‌بیت (ع). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل‌بیت (ع).
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حکیم، سیدمحسن طباطبایى. [بی‌تا]. نهج الفقاهة. قم: انتشارات 22 بهمن.
خمینى، سیدمصطفى موسوى. (1418 هـ). دروس الأعلام و نقدها. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (قدس سره).
الدسوقی، ابراهیم. (2003 م). الجوانب القانونیه للتعامالت الألکترونیه. کویت: مجلس النشر العلمی.
رضایی، علی. (1387 هـ.ش). حقوق تجارت الکترونیکی. تهران: نشر میزان.
الزَّبِیدِی الیمنی الحنفی، ابوبکر بن علی بن محمد الحدادی العبادی. (1322 هـ). الجوهرة النیرة. [بی‌جا]: المطبعة الخیریة.
شیروی، عبدالحسین. (1398 هـ.ش). حقوق تجارت بین‌الملل. تهران: انتشارات سمت.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1397 هـ). تفسیر المیزان. بیروت: دارالکتب الإسلامیه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417 هـ). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
طبرسی، فضل بن حسن. (1373 هـ.ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
علیدوست، ابوالقاسم. (1395 هـ.ش). ادله عام روایی فقه و حقوق قراردادها. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
قانون تجارت الکترونیک.
قانون تجارت.
قانون متحد‌الشکل تجاری آمریکا.
قانون مدنی.
کاتوزیان، ناصر. (1380 هـ.ش). حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاشف‌الغطا، شیخ حسن. (1373 هـ). تحریر المجله. نجف اشرف: دارالمکتبه المرتضویه.
کریمی، سحر. (1393 هـ.ش). کنوانسیون استفاده از ارتباط الکترنیکی در قراردادهای بین‌المللی. تهران: نشر میزان.
کشوری، عیسی. (1390 هـ.ش). قاعده عسر و حرج؛ مطالعه تطبیقی کاربرد قواعد فقه در حقوق. تهران: جاودانه.
کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد استفاده از ارتباطات الکترونیکی.
گیلانى فومنى، محمدتقى بهجت. (1428 هـ). استفتاءات. قم: دفتر حضرت آیة الله بهجت.
مجلسی، محمدباقر. (1403 هـ). بحار الأنوار. بیروت: داراإحیا تراث العربی.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1387 هـ.ش). بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح وانحلال آن. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محمدی، مرتضی. (1393 هـ.ش). انعقاد قراردادهای الکترونیکی؛ مطالعه تطبیقی در فقه اسلامی، حقوق ایران و کنوانسیون 2005 ژنو. قم: دانشگاه مفید.
مراغى، سیدمیرعبد‌الفتاح بن على حسینى. (1417 هـ). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مصطفوى، سیدمحمدکاظم. (1421 هـ). مائة قاعدة فقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مکارم شیرازى، ناصر. (1427 هـ). دائرة المعارف فقه مقارن. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى‌طالب (ع).
میرمحمدی، ابوالفضل. (1367 هـ.ش). حقوق خانواده. تهران: نشر علوم اسلامی.
نراقى، مولى احمد بن محمدمهدى. (1417 هـ). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
Chopra, S. and L. White(2009), Artificial Agents and the Contracting Problem: A Solutionvia an Agency Analysis, , University of Illinois Journal of Law Technology & Policy;
Nielsen ,Ruth,Soren Sandfeld Jacobsen, Jan Trzaskowks(2004), EU Electronic commerce contract,Denmark, Diof Publishing, first edition;
Weitzenboeck, E.M.(2001), Electronic Agents and the Formation of Contract, International Journal of Law and Information Technology;
Nathalie A. Smuha(2025), The Cambridge Handbook of the Law, Ethics and Policy of Artificial Intelligence,CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS;
Fotheringham, K., & Smith, H. (2024). Accidental injustice: Healthcare AI legal responsi bility must be prospectively planned prior to its adoption. Future Healthcare Journal, 11(3).