بازخوانی اجتهادی کارکرد نهاد قوامیت در فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران با تأکید بر

جهان پور, الناز; جعفریان, فهیمه; خادم الذاکرین, اکبر

doi:10.22034/cild.2026.24267.1252

بازخوانی اجتهادی کارکرد نهاد قوامیت در فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران با تأکید بر "نظریه مسئولیت تفاهمی خانواده"

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ مدرس حوزه و دانشگاه

² هیئت علمی و استادیار جامعه المصطفی قم

10.22034/cild.2026.24267.1252

چکیده

نهاد قوامیت در فقه اسلامی، ذیل آیه ۳۴ سوره نساء، یکی از محوری‌ترین مفاهیم در نظام حقوقی-فقهی خانواده به شمار می‌رود. این مفهوم، در منابع امامیه، غالباً به‌عنوان مسئولیت مدیریتی و تدبیر امور خانوادگی با تکیه بر انفاق و حفظ مصالح مشترک تفسیر شده است. بااین‌حال، در برخی قرائت‌های غیراجتهادی، قوامیت به‌سلطه‌ای تحکیم‌آمیز یا ریاستی اقتدارگرایانه فروکاسته شده که با اصول بنیادین عدالت، کرامت، معاشرت به معروف و قاعده نفی ضرر سازگاری ندارد. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی-اجتهادی و با کاربست ابزار اصولی «جمع عرفی»، «تنقیح مناط» و «الغای خصوصیت»، به بازخوانی مفهوم قوامیت در تراث فقهی امامیه و نسبت‌سنجی آن با نظریه «مسئولیت تفاهمی» می‌پردازد. نظریه مختار پژوهش، که با ادله نقلی و عقلی پشتیبانی می‌شود، بر این اصل استوار است که قوامیت، «کارگزاری مشروط» مرد در خانواده است که در چارچوب تعاون، تشاور و عدالت، جز با رضایت و مشارکت زوجه اعتبار نمی‌یابد. بر اساس این نظریه، قوامیت از سنخ ولایت قهریه نبوده، بلکه نوعی «أمانت شرعی-حقوقی» با قابلیت تفویض، تحدید و تقیید به شروط ضمن عقد است. این بازخوانی، راهگشای حل چالش‌های نوپدید مانند اشتغال زنان، تعدیل نفقه، مسئولیت مدنی ناشی از خشونت خانگی و کاربست شروط ضمن عقد در ترسیم روابط متقابل و تفاهمی زوجین است.

کلیدواژه‌ها