ضمان ناشی از اخافه در فقه امامیه: تحلیل سببیت مؤثر و استناد عرفی در زیان‌های غیرمستقیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،قم، ایران

2 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

3 دانشیار گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه قم، قم، ایران

10.22034/cild.2026.24484.1263

چکیده

مسئله ضمان ناشی از اخافه و ایجاد ترس در دیگری، به‌ویژه در مواردی که زیان به‌طور مستقیم از فعل ترساننده ناشی نشده و در نتیجه فرار شخص ترسیده یا دخالت عامل ثالث تحقق می‌یابد، از مباحث مهم و در عین حال اختلافی در فقه امامیه به‌شمار می‌رود. در پاسخ به این سوال که آیا زیان‌های غیرمستقیم ناشی از ترساندن را می‌توان از منظر فقهی به عامل اخافه منتسب دانست و در نتیجه وی را ضامن تلقی کرد یا خیر، این فرضیه طرح می‌شود که معیار اصلی تحقق ضمان در این موارد، صرف مباشرت در اتلاف و یا صرف قصد اضرار نبوده، و وجود رابطه سببیت مؤثر و قابلیت استناد عرفی زیان به رفتار ترساننده، معیار اصلی است. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و با تکیه بر منابع فقهی و آراء فقهای امامیه، مبانی نظری قاعده اخافه و نسبت آن با قواعد اتلاف و تسبیب را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد هرگاه اخافه موجب ایجاد خوف مؤثر و اختلال قابل توجه در اختیار و تصمیم‌گیری شخص گردد و عرف زیان تحقق‌یافته را نتیجه طبیعی چنین ترسی بداند، ضمان قهری بر عهده عامل اخافه ثابت خواهد بود؛ حتی اگر زیان از طریق فرار شخص ترسیده یا در اثر فعل شخص ثالث تحقق یافته باشد. بر این اساس، قاعده اخافه می‌تواند به‌عنوان یکی از مبانی قابل اتکای مسؤولیت مدنی در فقه امامیه مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات