اصل قانونی بودن جرم و مجازات، افزون بر منع مجازات بدون قانون پیشین، مستلزم دسترسپذیری، روشنی و پیشبینیپذیری حکم کیفری است. تضعیف اصل همیشه با حذف صریح قانون روی نمیدهد و گاه در پوشش سازوکارهای ظاهرحاضراً قانونی تحقق مییابد. پرسش پژوهش این است که حکومتها با چه سازوکارهایی قلمرو جرم و مجازات را توسعه میدهند و آن را چگونه توجیه میکنند. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانهای، این سازوکارها را از منظر حقوقی و جرمشناختی بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد ابهام در عناصر جرم، احاله حکم کیفری به منابع فاقد وضوح و دسترسی کافی، قیاس و تفسیر موسع قضایی میتواند، با حفظ ظاهر قانون، پیشبینیپذیری قلمرو جرم را کاهش دهد. ارجاع ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی به اصل ۱۶۷ قانون اساسی و برداشت موسع از عنوان «تحصیل مال از طریق نامشروع» موضوع ماده ۲ قانون تشدید مجازات مرتکبان ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، دو نمونه مناقشهبرانگیزند. بااینهمه، صرف کاربرد مفهوم کلی یا احاله به منبع دیگر نقض اصل قانونی بودن نیست؛ نقض هنگامی محقق است که قانون معیار قابل دسترس و قابل پیشبینی برای تشخیص رفتار ممنوع و ضمانت اجرای آن ارائه نکند و تعیین واقعی جرم یا مجازات به مرجع قضایی یا اداری واگذار شود. تحلیل جرمشناختی نشان میدهد امنیت، مصلحت عمومی و حفظ نظام ممکن است با فنونی چون انکار زیان و توسل به وفاداریهای برتر برای عادیسازی این توسعه به کار روند. این مصالح تنها در چارچوب قانون روشن و با رعایت ضرورت و تناسب قابل استنادند و جانشین بیان قانونی پیشینی نمیشوند.
بابائی، امیرحسین و حاجی ده آبادی، محمدعلی. (1405). بررسی حقوقی ـ جرمشناختی عملکرد ساختاری حکومت ها در نقض اصل قانونی بودن جرم و مجازات. (e12586). گفتمان حقوق اسلامی معاصر، ()، e12586 https://doi.org/10.22034/cild.2026.24105.1245
MLA
بابائی، امیرحسین، و حاجی ده آبادی، محمدعلی. "بررسی حقوقی ـ جرمشناختی عملکرد ساختاری حکومت ها در نقض اصل قانونی بودن جرم و مجازات" .e12586 ، گفتمان حقوق اسلامی معاصر، ، 1405، e12586. doi: 10.22034/cild.2026.24105.1245
HARVARD
بابائی، امیرحسین، و حاجی ده آبادی، محمدعلی. (1405). 'بررسی حقوقی ـ جرمشناختی عملکرد ساختاری حکومت ها در نقض اصل قانونی بودن جرم و مجازات'، گفتمان حقوق اسلامی معاصر، (), e12586. doi: 10.22034/cild.2026.24105.1245
CHICAGO
بابائی، امیرحسین و حاجی ده آبادی، محمدعلی، "بررسی حقوقی ـ جرمشناختی عملکرد ساختاری حکومت ها در نقض اصل قانونی بودن جرم و مجازات." گفتمان حقوق اسلامی معاصر، (1405): e12586, doi: 10.22034/cild.2026.24105.1245
VANCOUVER
بابائی امیرحسین، حاجی ده آبادی محمدعلی. بررسی حقوقی ـ جرمشناختی عملکرد ساختاری حکومت ها در نقض اصل قانونی بودن جرم و مجازات. گفتمان حقوق اسلامی معاصر. 1405;():e12586. doi: 10.22034/cild.2026.24105.1245