بازخوانی قاعده استیمان بر پایه تحلیل دوساحتی و تقسیم‌بندی اذن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق اسلامی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

یکی از مسائل فقه و حقوق مدنی، بحث درباره مبنای سقوط ضمان در ید امانی است. این پژوهش می‌کوشد با ارائه تحلیل دوساحتی نشان دهد که سقوط ضمان، در ساحت حکم شرعی، ناشی از قصور ادلّه قاعده «ضمان ید» است و در ساحت تبیین عقلایی، بر پایه منطق «اعتماد عقلایی» مالک قابل توجیه است. جوهره استیمان، اتّکای ید بر اذن معتبر است. در این راستا، تقسیم‌بندی نوینی از اذن ارائه می‌شود: اذن اباحه‌ساز امانی (مستقل یا تبعی) که به حکم شرعی وصف امانت می‌آفریند، اذن اباحه‌ساز غیرامانی که تنها برای رفع منع تصرّف صادر می‌شود و اذن عقدساز که امانت در آن اثری تبعی دارد. این تقسیم‌بندی، تبیین یکپارچه‌ای از موارد به ظاهر استثنایی مانند مقبوض به عقد فاسد و مأخوذ بالسوم را ممکن می‌سازد. در این موارد اذن، فاقد وصف امانی ناشی از حکم شرعی است. بر این مبنا، قاعده «ضمان ید» اصل اولی در هر تسلط بر مال غیر بدون مالکیت یا اذن است، اما ید مأذون به‌موجب اذن معتبر واجد وصف امانت شرعی، از قلمرو این اصل خارج می‌شود. معیار بقای استیمان، رعایت حدود اذن و پرهیز از تعدّی و تفریط است. مآلاً تحلیل حاضر، با تفکیک ساحت حکم از تبیین و ارائه تقسیم‌بندی جدید از اذن، سازوکار فقهی استیمان را بر مبنایی عینی و عقلایی استوار ساخته و مبنایی روشن برای تمییز مسئولیت و عدم مسئولیت در نظام فقهی و حقوقی فراهم می‌سازد و نیز امکان بازخوانی نهادهای حقوقی نوین در پرتو قواعد امانت را نیز فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌ابی‌جمهور احسائی، محمد بن علی. (1410 هـ). الأقطاب الفقهیة علی مذهب الإمامیة. قم: مکتبة آیت‌الله‌العظمی المرعشی النجفی (ره).
آل‌کاشف‌الغطا، محمدحسین. (1359 هـ.ش). تحریرالمجله. تهران: مکتبه النجاح.
امامی، سیدحسن. (1403 هـ.ش). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1402 هـ.ش). فلسفه حقوق مدنی. ج 2. تهران: گنج دانش.
حسینی مراغی، میرعبدالفتاح. (1417 هـ). العناوین الفقهیة. ج 2. قم: مؤسّسة النشر الإسلامی (تابع جماعة المدرسین).
شهیدی، مهدی. (1368 هـ.ش). حقوق مدنی (3): جزوه درسی. تهران: دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
الطریحی النجفی، فخرالدین. (1387 هـ.ش). مجمع البحرین و مطلع النیرین. ج 2. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
العاملی (شهید اول)، محمد بن مکی. (1400 هـ). القواعد و الفوائد. ج 1. قم: منشورات مکتبة المفید.
علی‌آبادی، علی. (1382 هـ.ش). «تمامیت فقهی قاعده استیمان». مقالات و بررسی‌ها. ش 74. ص 29 - 49.
فاضل لنکرانی، محمدجواد. (1416 هـ). القواعد الفقهیة. قم: مرکز فقهی أئمّه اطهار (ع).
فصیحی‌زاده، علیرضا. (1399 هـ.ش). اذن و آثار حقوقی آن. قم: بوستان کتاب.
کاتوزیان، ناصر. (1398 هـ.ش). وقایع حقوقی مسئولیت مدنی. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر. (1403 هـ.ش). دوره حقوق مدنی: عقود معین. ج 4، تهران: گنج دانش.
لطفی، اسدالله. (1378 هـ.ش). «قاعده استیمان در سقوط ضمان». دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. ش 44. ص 91 - 121.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1372 هـ.ش). مباحثی از اصول فقه. قم: اندیشه‌های نو در علوم اسلامی.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1399 هـ.ش). قواعد فقه. ج 1. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مصطفوی، سیدمحمدکاظم. (1421 هـ). القواعد: مائة قاعدة فقهیة معنی و مدارکاً و مورداً. ج 1. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
مکارم شیرازی، ناصر. (1370 هـ.ش). القواعد الفقهیة. ج 2. قم: مدرسه علی بن ابی‌طالب (ع).
موسوی بجنوردی، سیدحسن. (1377 هـ.ش). القواعد الفقهیة. ج 4. قم: دلیل ما.
نظرپور، محمدنقی؛ و فرشته ملاکریمی. (1399 هـ.ش). «بررسی قاعده استیمان و کاربردهای آن». فصلنامه علمی اقتصاد و بانکداری اسلامی. ش 30. ص 25 - 47.
الوحید البهبهانی، محمدباقر. (1417 هـ). حاشیه مجمع الفائده و البرهان. قم: مؤسسة العلامة المجدّد الوحید البهبهانی.
یزدانیان، علیرضا. (1397 هـ.ش). حقوق مدنی: حقوق تعهدات، قواعد عمومی مسئولیت مدنی. ج 2. تهران: میزان.