امکان‌سنجی اقالۀ اقاله در فقه و حقوق موضوعه و رویۀ قضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران

چکیده

«اقاله» عملی حقوقی است که با تراضی و توافق طرفین به بقای عقد خاتمه می‌دهد و قرارداد را منحل می‌کند. با این حال، در خصوص امکان توافق برای بر‌هم‌زدن اقاله یا همان «اقالۀ اقاله» و همچنین فسخ اقاله، میان مذاهب اسلامی و در حقوق موضوعه اختلاف‌نظرهایی وجود دارد؛ از یک‌سو برخی از فقیهان و حقوقدانان معتقدند که با اجرای اقاله، عقد به طور کامل از بین می‌رود و دیگر قابلیت اعاده ندارد. بر این اساس اقالۀ اقاله را صحیح نمی‌دانند و معتقدند پس از انحلال عقد، هیچ‌گونه اثر حقوقی باقی نمی‌ماند که بتوان آن را مجدد احیا کرد. همین استدلال دربارۀ فسخ اقاله نیز مطرح می‌شود؛ نظر غالب حقوقدانان نیز بر این مبنا استوار است که اقالۀ اقاله و فسخ اقاله را نمی‌توان به‌مثابۀ اعمال حقوقی صحیح پذیرفت. در مقابل، گروه دیگری با استناد به اصل حاکمیت اراده و قدرت اراده، معتقدند اقالۀ اقاله و فسخ اقاله امکان‌پذیر و صحیح است. این گروه بر این باورند که اراده طرفین به‌مثابۀ مبنای اصلی قراردادها، می‌تواند حتی پس از اقاله نیز اعمال شود و طرفین می‌توانند با توافق جدید، عقد سابق را مجدد برقرار کنند. در این مقاله، با استفاده از شیوۀ توصیفی - تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی نظرات این دو گروه پرداخته شده است. پس از بررسی استدلال‌های هر دو گروه، این نتیجه به دست آمده است که عدول از اقاله یا اقالۀ اقاله و فسخ اقاله با توجه به اصول حقوقی و فهم عرفی، دارای اشکال نیست و می‌تواند به‌مثابۀ یک عمل حقوقی صحیح تلقی شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌قدامه، عبدالله بن احمد. (۱۴۱۷ هـ). المغنی. تحقیق: عبدالفتاح محمد حلو؛ و عبدالله بن عبدالمحسن ترکی. ریاض: دارعالم الکتب.
اسماعیلی، محسن؛ و امیرعباس عسکری. (1403 هـ.ش). «تبیین امکان تأثیر قرارداد نسبت به گذشته در پرتو نظریه اعتباریات علامه طباطبایی». مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق. دوره 18. ش 49. ص 89 - 114.
اسماعیلی، محسن؛ و علی مهاجرانی. (1395 هـ.ش). «ماهیت و الگوی تعریف در مفاهیم حقوقی». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی. دوره 17. ش 1. ص 27 - 49.
آل‌کاشف‌الغطا، محمدحسین. (۱۴۳۲ هـ). تحریر المجلة. تحقیق: محمدمهدی آصفی و محمد ساعدی؛ تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
باز، سلیم‌. [بی‌تا]. شرح المجلة. ج ۱ - ۲. بیروت: دارالکتب العلمیة.
بهجت، محمدتقی و اصفهانی، ابوالحسن‏. (۱۴۲۳ه.ق)‏. وسیلة النجاة . ج 1. قم - ایران: شفق.
بروجردی نجفی، محمدتقی؛ و ضیاء‌الدین عراقی. (۱۴۱۷ هـ). نهایة الأفکار. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم مؤسسة النشر الإسلامی.
جناتی، محمدابراهیم. (1374 هـ.ش). ادوار فقه و کیفیت بیان آن. تهران: کیهان.
حسینی، سیدمحمد؛ معین غلامعلی‌پور؛ و فاطمه نجیب‌زاده. (1401 هـ.ش). «درآمدی بر قاعده فقهی الساقط لایعود». دوفصلنامه فقه مقارن. دوره 10. ش 20. ص 227 - 253.
خالقی، نرگس؛ مهدی شهابی؛ و علیرضا فصیحی‌زاده. (1400 هـ.ش). «تحلیل چگونگی تأثیرپذیری اعتبار قراردادی از واقعیت؛ تأملی بر نوع ارتباط اعتبار و واقعیت تجربی - اجتماعی در حقوق». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی. دوره 22. ش 1. ص 73 - 90.
خدابخشی، عبدالله. (1393 هـ.ش). «نقد رأی با موضوع فسخ اقالۀ اقاله»؛ در:
دریائی، رضا. (1403 هـ.ش). «نقش "اعتباری" دانستن حقوق خصوصی در حل چالش‌های آن». آموزه‌های فقه مدنی. دوره 16. ش 30. ص 61 - 88.
رافعی، عبدالکریم بن محمد. [بی‌تا]. فتح العزیزفی شرح الوجیز. بیروت: مطبعه دارالفکر.
الروحانی، السیدمحمدصادق. [بی‌تا]. کتابخانه مدرسه فقاهت.
زین‌الدین، محمدامین. [بی‌تا]. کلمه التقوی. ج ۴. چ 3. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
سبزواری. سیدعبدالعلی. (1413 هـ). مهذب األحکام فی بیان الحلال والحرام. ج 18. چ 4. قم: السید عبدالاعلی سبزواری.
سرخسی، محمد بن احمد. [بی‌تا]. المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
شهیدی، مهدی. (1385 هـ.ش). سقوط تعهدات. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی؛ محقق حلی، جعفر بن حسن؛ و بنیاد معارف اسلامی. (۱۴۱۳ه.ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. ج1. قم - ایران: بنیاد معارف اسلامی.
شیخ الطوسی، محمد بن حسن. [بی‌تا]. الخلاف. ج 3. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
صادقی‌مقدم، محمدحسن؛ علی ساعت‌چی؛ و هادی شعبانی کندسری. (1394 هـ.ش). «جریان خیارات در اقاله». آموزه‌های فقه مدنی. دوره 7. ش 12. ص 3 - 18.
صدری، سیدمحمد. (1393 هـ.ش). «تحلیل رابطه علیّت و آثار آن در ماهیت اعتباری افعال حقوقی». مطالعات فقه و حقوق اسلامی. دوره 6. ش 11. ص 161 - 190.
صفایی، سیدحسین. (1404 هـ.ش). قواعد عمومی قراردادها (حقوق مدنی جلد دوم). چ 43. تهران: میزان.
الطباطبائی الیزدی، السیدمحمدکاظم. (1370 هـ.ش). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
طباطبایی قمی، سیدتقی. (1426 هـ). مبانی منهاج الصالحین. ج 8. قم: قلم الشرق.
  طوسی، محمد بن حسن؛ بهبودی، محمدباقر؛ و کشفی، محمدتقی‏. (۱۳۸۷ ه.ش)‏. المبسوط فی فقه الإمامیة ج2. تهران - ایران: مکتبة المرتضویة.
عالی‌پناه، علیرضا، و عزیز‌الله فضلی. (1391 هـ.ش). «چیستی حقوق و چگونگی ارتباط آن با فرهنگ». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی. دوره 13. ش 1. ص 5 - 38.
عسگری، جعفر؛ و علی‌اکبر جعفری. (1397 هـ.ش). «مطالعه تطبیقی شرط فسخ و فاسخ در فقه امامیه و حقوق ایران». آموزه‌های حقوقی گواه. دوره 4. ش 1. ص 29 - 54.
علامه حلی، حسن بن یوسف. [بی‌تا]. تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسة الامام الصادق (ع).
علامه حلی، حسن بن یوسف. [بی‌تا]. مبادئ الوصول الى علم الاصول. بیروت: دارالأضواء.
علوی گرگانی، محمدعلی. (۱۳۹۴ هـ.ش). التعلیقة علی تحریر الوسیلة (علوی). ج ۲. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
کاتوزیان، ناصر. (1403 هـ.ش). دوره حقوق مدنی قواعد عمومی قراردادها؛ جلد پنجم (انحلال قرارداد). ج 10. تهران: گنج دانش.
کاسانی، علاءالدین ابی بکر بن مسعود. (۱۴۰۶هـ.ق)، بدائع الصنائع. ج 5. بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ دوم
کرمی کلمتی، فرزاد؛ و سیدمهدی دادمرزی. (1400 هـ.ش). «بررسی فقهی - حقوقی مبانی عدم‌جریان خیار شرط در پاره‌ای از عقود». پژوهش‌های حقوقی. دوره 20. ش 46. ص 113 - 138.
کریمی، عباس؛ محمدهادی جواهرکلام؛ و امیرحسین زرنگ. (1403 هـ.ش). «عدول از شرط فاسخ: نقد و تحلیل رویه قضایی (با نگاهی به حقوق فرانسه و انگلستان)». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی. دوره 7. ش 24. ص 114 - 169.
محقق سبزواری، محمدباقر. [بی‌تا]. کفایة الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مکارم شیرازی، انوار الاصول،( 1428ق)، ج1، قم. نشر: مدرسه الامام على بن ابى طالب( ع). چاپ دوم.
محقق کرکى، علی بن حسین. (1414 هـ). جامع المقاصد فی شرح القواعد. ج 4. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
محمدی، سیدسجاد؛ سیدابوالفضل موسویان؛ و احمد مرتاضی. (1398 هـ.ش). «امکان‌سنجی بازگشت حضانت مادر با جدایی از همسر دوم». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی. دوره 20. ش 2. ص 527 - 550.
مدرسى، سیدمحمدتقى. (1385 هـ.ش). احکام عمومى عقود و قراردادها. قم: انتشارات محبان الحسین (ع).
مدرسی، محمدتقی. (۱۴۲۷ هـ). الفقه الإسلامی: تعلیقات علی العروه الوثقی و مهذب الاحکام. [بی‌جا]: دارالقاری.
میلانی، سید محمدهادی. (۱۴۲۹ ه.ق). کتاب البیع. جلد ۴. قم: مرکز الحقائق الاسلامیه
نقیبی، سیدابوالقاسم؛ و محمد خانی. (1396 هـ.ش). «شرط متأخر و کاربرد آن در حقوق ایران». نشریه مبانی فقهی حقوق اسلامی. دوره 10. ش 2. ص 167 ـ 192.
هراتی، مصطفی. (1402 هـ.ش). «شرط فاسخ در اصلاحات اخیر قانون مدنی فرانسه و محدودیت‌های قانونی ‏و قضایی اعمال آن از منظر حقوق ایران». مطالعات حقوق تطبیقی. دوره 14. ش 1. ص 563 - 582.
یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم؛ و دیگران. (۱۳۷۶ هـ.ش). سؤال و جواب: استفتائات و آراء فقیه کبیر حاج سیدمحمدکاظم یزدی (طاب ثراه) صاحب عروة الوثقی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.