بررسی تطبیقی دیۀ شکستگی ستون فقرات در فقه امامیه و حنفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق، پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی، قم، ایران

2 دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، مجتمع آموزش عالی علوم انسانی اسلامی، قم، ایران

چکیده

ستون فقرات از اعضای حیاتی بدن انسان است که از جمجمه تا لگن امتداد دارد و شکستگی آن می‌تواند افزون بر واردکردن آسیب‌های جدی جسمی بر فرد، توانایی‌های حرکتی او را مختل کند. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای و اسنادی، به بررسی دیۀ انواع شکستگی‌های ستون فقرات و زوال منافع ناشی از آن از دیدگاه فقه امامیه و فقه حنفی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق، تفاوت‌ها و شباهت‌های دو مکتب در زمینه دیه ستون فقرات را چنین نشان می‌دهد: هر دو مکتب ستون فقرات را عضوی حیاتی می‌دانند و آن را مشمول قواعد کلی دیات می‌شمارند. در صورت زوال منافع اساسی مانند فلج‌شدن یا خمیدگی پشت، هر دو مکتب حکم به دیه کامل می‌دهند و در موارد فاقد نص، ارش را ملاک قرار می‌دهند. همچنین هر دو مکتب بر لزوم دیه کامل در شکستگی همراه با خمیدگی پشت یا از‌بین‌رفتن یکی از منافع حیاتی پس از بهبودی تأکید دارند. با این حال، فقه امامیه در صورت شکستگی درمان‌ناپذیر ستون فقرات، بی‌قیدوشرط حکم به دیه کامل می‌دهد؛ در‌حالی‌که فقه حنفی آن را منوط به زوال منفعت مهمی همچون توان راه‌رفتن یا توان جنسی می‌داند و در غیر این حالت، صرفاً ارش را مقرر می‌کند. در شکستگی درمان‌شده و بدون عیب، فقیهان امامیه یک‌دهم دیه کامل را لازم می‌دانند؛ اما حنفیان تنها هزینه درمان را واجب می‌شمارند. همچنین اگر شکستگی با عیب بهبود یابد، فقیهان امامیه به عمومات ارش رجوع می‌کنند؛ در‌حالی‌که حنفیان به‌صراحت ارش را واجب می‌دانند. در فرضی که شکستگی ستون فقرات درمان نشود و یکی از منافع حیاتی نیز از بین برود، فقیهان امامیه قائل به دو دیه کامل (برای شکستگی و زوال منفعت) هستند؛ ولی میان حنفیان در این باره اختلاف است؛ ازاین‌رو برخی یک دیه و برخی دو دیه کامل را لازم می‌شمارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌حمزة، ابوجعفر محمد بن على. (1408 هـ). الوسیلة الی نیل الفضیلة. محقق: محمد حسون. قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله ‌مرعشی نجفی.
ابن‌فارس، احمد. (1404هـ). معجم مقاییس اللغة. محقق: عبدالسلام محمد هارون. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن‌سعید، یحیی بن احمد. (1405 هـ). الجامع للشرائع. مصحح: جعفر سبحانی. قم: سیدالشهدا.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1375 هـ). لسان العرب. ج 1. بیروت: دارالفکر.
ابن‌نجیم المصری، زین‌الدین بن إبراهیم بن نجیم. [بی‌تا]. البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دارالکتب العلمیه.
اصفهانی، بهاءالدین محمد بن حسن. (1424 هـ). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. ج ‏11. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
اکبری، محمد؛ و دیگران. (1391 هـ.ش). آناتومی‌گری برای دانشجویان. ج 1. تهران: ابن‌سینا.
بای، حسینعلی. (1394 هـ.ش). «تأملی در قاعده دیه شکستگی استخوان‌ها». حقوق اسلامی. دوره 12. ش 44. ص 31 - 65.
بغدادی‌، ابومحمد بن‌ غانم. ‌(1919 م). مجمع‌ الضمانات‌ فی‌ مذاهب‌ الإمام‌ الأعظم‌ أبی‌‌حنیفة‌ النعمان. ج 3. قاهره: دارالسلام.
حداد، ابی‌بکر بن علی. (1322 هـ). الجوهرة النیرة. ج 5. چ 1. قاهره: المطبعة الخیریة.
حکیم، سید‌محمد‌سعید. (1433 هـ). منهاج الصالحین. ج ‏3. قم: دارالهلال.
حلی، حسن بن یوسف. (1410 هـ). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. ج ‏2. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
حلی، حسن بن یوسف. (1411 هـ). تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین. محقق: محمدهادی یوسفی غروی و حسین درگاهی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف. (1420 هـ). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. محقق: ابراهیم بهادری. ج ‏2. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
حلى، حسن بن یوسف. (1379 هـ.ش). تلخیص المرام فی معرفة الأحکام. محقق: مرکز الأبحاث و الدراسات الاسلامیة، قسم إحیاء التراث الاسلامی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
حلّی، أبوجعفر محمّد بن منصور بن أحمد بن إدریس. (1410 هـ.ش). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. ج 3. قم: مؤسّسة النشر الإسلامی.
خمینی، روح‌الله. (1379 هـ.ش). تحریر الوسیلة. ج ‏2. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(ره).
خوئی، ابوالقاسم. (1398 هـ.ش). مبانی تکملة المنهاج. ج ‏42. قم: المطبعة العلمیة المقدسه.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1392 هـ.ش). أحکام الدیات فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
شهید الثانی، زین‌الدین بن علی. (1410 هـ.ش). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (ط-الحدیثة). ج ‏10. قم: مکتبه الداوری.
شهید الثانی، زین‌الدین بن علی. (1413 هـ). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. ج ‏15. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
شیبانی، محمد بن حسن. (1433 هـ). الأَصْلُ. تحقیق وَدرَاسَة: الدکتور محمَّد بوینوکالن. ج 6. چ 1. بیروت: دارابن‌حزم.
طوسی، محمد بن حسن. (1387 هـ). المبسوط فی فقه الإمامیة. ج ‏7. محقق: محمدباقر بهبودی. تهران: مکتبه المرتضویه.
طوسی، محمد بن حسن. (1407 هـ). الخلاف. تحقیق: جمعی از محققین. ج ‏5. قم: جامعه مدرسین.
طوسى، محمد بن حسن. (1400 هـ). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دارالکتاب العربی.
عمید، حسن. (1391 هـ.ش(، فرهنگ عمید. ج 2. چ 31. تهران: امیرکبیر.
عوده، عبدالقادر. (2009 م). التشریع الجنائی الإسلامی مقارنا بالقانون الوضعی. ج 2. قاهره: المکتبة التوفیقیة.
فاضل لنکرانی، محمد. (1376 هـ.ش). تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیله. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهم السلام.
فقعانی، علی بن علی. (1418 هـ). الدر المنضود فی معرفة صیغ النیات والایقاعات و العقود. محقق: محمد برکت. شیراز: مکتبه مدرسه امام العصر(عج) العلمیه.
قطبی، نسترن؛ و دیگران. (1394 هـ.ش). توانبخشی و درمان شکستگی‌ها. تهران: کتاب ارجمند.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. ج ‏4. محقق: عبدالحسین محمد علی بقال. قم: اسماعیلیان.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1430 هـ). ریاض المسائل (ط-الحدیثة). ج ‏16. قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
الشیبانی، محمد بن الحسن بن فرقد. (1975 م). المبسوط. المحقق: أبوالوفا الأفغانی. ج 4. کراتشی: إدارة القرآن والعلوم الإسلامیة.
موسوی سبزواری، سیدعبدالاعلی. (1413 هـ). مهذب الأحکام. ج ‏29. قم: السیدعبدالاعلی السبزواری.
مؤسسه آموزشی و پژوهشی قضا. (1392 هـ.ش). گنجینه استفتائات قضایی. قم: نسخه 2.
نجفی، محمدحسن. (1362 هـ.ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. ج ‏43. محقق: ابراهیم سلطانی نسب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نظام، برهانپوری؛ و دیگران. (1991 م). الفتاوى الهندیة فی مذهب الإمام الأعظم أبی حنیفة النعمان. ج 6. بیروت: دارالفکر.
نهرینی، فریدون. (1401 هـ.ش). «عدالت، مناط استنباط و کاربست آن در صدور آرای قضایی». دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب. س 5 .ش 2. ص 1-21.
وزارت اوقاف کویت. (1414 هـ). الموسوعة الفقهیةکویت. وزارة الأوقاف و الشؤون الاسلامیة.