تحلیل تطبیقی اصل پیش‌بینی در حوزه مسئولیت مدنی در حقوق جدید فرانسه، فقه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده

اصل پیش‌بینی در قلمرو حقوق مدنی، به‌ویژه در حوزه‌های محیط زیست و سلامت، بر ضرورت اتخاذ تدابیر احتیاطی برای جلوگیری از زیان‌های محتمل دلالت می‌کند. این اصل بر آن است که مسئولیت، تنها پس از تحقق ضرر معنا نمی‌یابد، بلکه ریشه در رفتارهای پیش‌دستانه‌ای دارد که مانع پیدایش خسارت می‌شود. در گستره بین‌المللی و اروپایی، این اندیشه به عنوان نقطه گذار از منطق جبرانی به منطق پیشگیرانه تثبیت شده است و نظام‌های حقوقی ملی را به سوی پذیرش مسئولیت در وضعیت عدم قطعیت علمی سوق داده است. در حقوق فرانسه، قاضی با تکیه بر تعهد به احتیاط و تدبیر، مفهوم تقصیر را از حالت سنتی به مرحله‌ای رسانده است که ناتوانی در پیش‌بینی و ارزیابی خطر، خود می‌تواند منبع مسئولیت تلقی شود. بدین‌سان، اصل پیش‌بینی در کنار جبران خسارت، به سنجه‌ای برای رفتار محتاطانه تبدیل می‌شود و هدف آن حمایت از مصالح اجتماعی پیش از وقوع آسیب است. نتیجه آن است که مسئولیت مدنی در پرتو اصل پیش‌بینی، به سازوکاری فعال برای صیانت از منافع عمومی و استمرار نظم اجتماعی تبدیل می‌شود و نقش آن از جبران صرف به پیشگیری مؤثر تحول می‌یابد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسماعیلی، محسن. (1377 هـ.ش). نظریه خسارت. تهران: امیرکبیر.
تسخیری، محمدعلی. (1431 هـ). القواعد الاصولیة و الفقهیة.ج 3. [بی‌جا]: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
تنک، آندره. (1398 هـ.ش). مبانی و اصول مسئولیت مدنی از دیدگاه حقوق تطبیقی. مترجمان: سیدحسین صفایی و سیداحسان حسینی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
الجبعی العاملی، زین‌العابدین علی ابن احمد. (1419 هـ). مسالک الافهام. ج 15. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
حلّی، مقداد بن عبداللّه سیوری. (1404 هـ). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. ج 4. چ 1. قم: کتابخانه آیت‌‌الله مرعشی نجفی (ره).
خویی، سیدابوالقاسم. (1404 هـ). مصباح الفقاهة. مقرر: محمدعلی توحیدی. ج 1. قم: مؤسسه انصاریان.
صفایی، سیدحسین؛ و حبیب‌الله رحیمی. (1395 هـ.ش). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). چ 9. تهران: سمت.
غمامی، مجید. (1401 هـ.ش). قابلیت پیش‌بینی ضرر در مسئولیت مدنی. چ 2. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1393 هـ.ش). فلسفه حقوق: منابع حقوق. چ 5. تهران: شرکت سهامی انتشار.
محقق کرکی، علی بن حسین. (1374 هـ.ش). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث.
میرشکاری، عباس؛ و افروز صمدی. (1395 هـ.ش). اصول اروپایی حقوق مسئولیت مدنی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
نجفی، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج 37. چ 7. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
یزدانیان، علیرضا. (1397 هـ.ش). حقوق تعهدات: قواعد عمومی مسئولیت مدنی. چ 2. تهران: میزان.