شرط رشد در مسئولیت کیفری؛ واکاوی فقهی، حقوقی و پزشکی و پیامدهای آن در حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران

2 دکترای حقوق کیفری و جرم شناسی؛ رئیس پژوهشکده مطالعات اسلامی حقوق و قضا پژوهشگاه قوه قضائیه، تهران، ایران

3 دانش آموخته دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه عدالت تهران، تهران، ایران

چکیده

سئوال اساسی در باب شروط تحقق مسئولیت کیفری، این است که آیا در کنار شروط مرسوم (عقل، بلوغ، اختیار و علم) می توان رشد را نیز به عنوان شرط دیگری مطرح ساخت یا خیر؟ بحث از این مقوله، به ویژه از آن رو مهم و دارای آثار عملی شاخص است که به طور منطقی، باید میان عقل، بلوغ و رشد، تفاوت ماهوی قائل شد هرچند این سه واژه، در نظر عموم، حتی گاه به یک معنا به کار می روند. طبیعی است شناسایی رشد به عنوان شرط مسئولیت کیفری در کنار چهار شرط دیگر، می تواند به نحو موثرتر و منصفانه تری، مسئولیت کیفری را محقق سازد و عدالت قضایی را به نحو کامل تری عینیت بخشد. با اینکه در برخی مقررات از جمله ماده 91 قانون مجازات اسلامی 1392، مقنن به مفهوم رشد اشاره داشته است، اما نظام کیفری ایران، رویکرد صریح و مشخصی نسبت به مقوله تعیین رشد به عنوان شرط تحقق مسئولیت کیفری نداشته است. مقاله حاضر، با روش توصیفی تحلیلی و با مراجعه به منابع کتابخانه ای به بررسی ابعاد فقهی، حقوقی و پزشکی رشد و تعیین آن به عنوان شرط تحقق مسئولیت کیفری و رویکرد حقوق کیفری ایران نسبت به این مقوله در پرتو تحلیل مفهومی و موضوعی حکم ماده 91 قانون مزبور پرداخته است و به این امر دست یازیده است که ماده 91 قانون مجازات اسلامی 92 از یک سو به درستی به بحث رشد و کمال عقل در فرد مرتکب جرم اشراف داشته و گویا احراز آن را یک شرط اساسی برای محکومیت مرتکب جرم دانسته است، ولی از سوی دیگر، عدم احراز رشد و کمال عقل را مستندی برای رفع مسئولیت کیفری و مجازات از فرد مرتکب جرم به شمار نیاورده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهمسن، دیوید. (1371 هـ.ش). روان‌شناسی کیفری. ترجمه: پرویز صانعی. ج 2. چ 3. تهران: انتشارات گنج دانش.
اردبیلی، محمدعلی. (1394 هـ.ش). حقوق جزای عمومی. ج 2. چ 36. تهران: نشر میزان.
آنسل، مارک. (1390 هـ.ش). دفاع اجتماعی. ترجمه: محمد آشوری و علی‌حسین نجفی ابرندآبادی. چ 6. تهران: نشر میزان.
پوربهزاد، ابراهیم؛ و سعید شهبازی. (1400 هـ.ش). «سه‌گانه فقه، حقوق و پزشکی قانونی در احراز رشد جزایی اطفال و نوجوانان». مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی مطالعات کاربردی در فرآیندهای تعلیم و تربیت. تهران: [بی‌نا].
جبعی عاملی، زین‌الدین. (1374 هـ.ش). تمهید القواعد. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
الحصری، احمد. (1407 هـ). نظریه الحکم و مصادر التشریع فی اصول الفقه الاسلامی. بیروت: دارالکتب العربی.
حمیدخانی، مجید. (1384 هـ.ش). «اصلاح و تربیت بزهکاران در حقوق کیفری ایران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی. دانشگاه شهید بهشتی.
خواجه‌نوری، یاسمن. (1390 هـ.ش). «حقوق کیفری اطفال و جهانی‌شدن». رساله دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی. دانشگاه شهید بهشتی.
دالکی، شهره؛ الهه ذاکری‌نیا؛ و سعید غلامزاده. (1396 هـ.ش). «مقایسه میزان هوش عقلانی، هوش هیجانی و مؤلفه تنظیم هیجان در افراد مجرم و غیرمجرم زیر 18 سال متقاضی حکم رشد در اداره کل پزشکی قانونی استان فارس در سال 1394». مجله پزشکی قانونی ایران. دوره 23. ش 81.
درویشی اکرمی، سهیلا. (1390 هـ.ش). «نظام پاسخ‌ها به بزهکاری اطفال در حقوق ایران و اسناد سازمان ملل». پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی. دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
رمزدان، حسین. (1392 هـ.ش). «ماهیت اعمال مجرمانه و مسئولیت کیفری اشخاص دارای نقیصه عقلی». دوفصلنامه دانش و پژوهش حقوقی. دوره 1. ش 3.
شامبیاتی، هوشنگ. (1389 هـ.ش). بزهکاری اطفال و نوجوانان. چ 2. تهران: انتشارات مجد.
شاملو، باقر. (1399 هـ.ش). حقوق کیفری و اطفال. چ 4. تهران: انتشارات میزان.
شعاری‌نژاد، علی‌اکبر. (1399 هـ.ش). روان‌شناسی رشد. چ 3. تهران: انتشارات اطلاعات.
صانعی، پرویز. (1398 هـ.ش).‌ حقوق جزای عمومی.‌ ج 1. چ 16.‌ تهران: انتشارات گنج دانش.
طهماسبی، جواد. (1404 هـ.ش). «رشد کیفری؛ نگاهی تحلیلی به ماده 9۱ قانون مجازات اسلامی مصوب1392». فصلنامه دیدگاه‌های حقوقی قضایی. دوره 30. ش 10.
عباچی،‌ مریم. (1399 هـ.ش). حقوق کیفری اطفال در اسناد سازمان ملل متحد. چ 11. تهران: انتشارات مجد.
غلامی، حسین. (1392 هـ.ش). «الگوها یا گونه‌های عدالت کیفری اطفال». آموزه‌های حقوق کیفری. ش 6. دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
غلامی، حسین. (1395 هـ.ش). عدالت کیفری اطفال در سیاست جنایی سازمان ملل متحد. چ 1. تهران: نشر میزان.
کلارکسون، سی.ام.وی. (1374 هـ.ش). تحلیل مبانی حقوق جزا. ترجمه: حسین میرمحمد صادقی. چ 2. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
کلانتری، کیومرث؛ حسین زارعیان چناری؛ و حسین صدر جنتی. (1396 هـ.ش). «نقد و بررسی عنصر شبهه راجع به جرایم اطفال و نوجوانان». فصلنامه قضاوت. ش 92.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1389 هـ.ش). شرایع الاسلام. ج 3. تهران: منشور اعلمی.
محمدی، قاسم. (1383 هـ.ش). «رشد عقلانی و حقوق جنایی». فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع). ش 24.
موذن‌زادگان، حسنعلی. (1390 هـ.ش). «بزهکاری اطفال». جزوه درسی دوره کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی. دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی. نیمسال اول تحصیلی.
موسوی بجنوردی، سیدمحمد. (1388 هـ.ش). «بررسی مفهوم و معیار کودکی در تفکر اسلامی و قوانین ایران برای بهره‌مندی از حقوق مربوطه کودک». مجموعه مقالات حقوق کودک، کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی دانشگاه شهید بهشتی. چ 1. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (1363 هـ.ش). تحریر الوسیله. ج 1. چ 26. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
میرسعیدی، سیدمنصور. (1401 هـ.ش). مسئولیت کیفری. ج 1. چ 3. تهران: انتشارات میزان.
میرسعیدی، منصور. (1383 هـ.ش). مسئولیت کیفری(قلمرو و ارکان). چ 6. تهران: نشر میزان.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (1376 هـ.ش). «اطفال در معرض خطر». ماهنامه قضاوت. ش 45.
نجفی‌نژاد، محسن. (1399 هـ.ش). «احراز رشد و کمال عقل از لحاظ تئوری و رویۀ قضایی در حقوق کیفری ایران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی. دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی.
نوربها، رضا. (1381 هـ.ش). زمینه جرم‌شناسی. چ 9. تهران: انتشارات گنج دانش.
نیازپور، امیرحسن. (1395 هـ.ش). عدالت کیفری کودکان و نوجوانان. چ 4. تهران: نشر میزان.