اثر داوری بر طرفین اختلاف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه حقوق، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

2 دانش آموخته سطح چهار و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم

10.22034/cild.2026.22946.1184

چکیده

یکی از مباحث مربوط به داوری یا همان قاضی تحکیم، استقلال یا عدم استقلال داور از طرفینِ اختلاف است. فقهاء دو دسته شده اند، مشهور فقهاء قائل به استقلال داور شده اند؛ یعنی بعد از این که فصل خصوصمت و قضاوت توسط داور که طرفین دعوا انتخاب کرده و به داوری او راضی شده اند، انجام شد، دیگر نیازی به رضایت و قبول دوباره آن ها به حکم نیست و رأی صادر شده برای آن ها لازم الإجراء می باشد و برخی قائل به عدم استقلال شده اند و گفته اند بعد از این که داور تنازع بین طرفین دعوا را رفع کرد، برای این که رأی او معتبر و لازم گردد، نیاز به رضایت مجدّد طرفین اختلاف است و مادامی که رضایت ندهند، رأی صادره از جانب وی معتبر و لازم نخواهد بود. این گروه برای اثبات مدّعای خود ادلّه ای را اقامه کرده اند، امّا بررسی ادلّه نقلی و عقلی نشانگر این مطلب است که نظریّه مشهور مطابق واقع است و پس از صدور رأی داور که خودِ طرفین او را انتخاب کرده اند و رضایت به رفع تخاصم توسط وی داده اند، احتیاجی به رضایت دوباره نیست و هر چند قانون آیین دادرسی مدنی در خصوص شمول قاعده اعتبار امر قضاوت شده نسبت به رأی داوری ساکت است، امّا اگر قائل شویم این قاعده با توجّه به ملاحظات اجتماعی خاصّ وضع شده است، می توان تسرّی این قاعده نسبت به رأی داور را پذیرفت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌بابویه، محمّد. (1413 هـ). من لا یحضره ‌الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
ابن‌رشد، محمّد بن احمد. (1995 م). الشرح الکبیر. بیروت: دارالفکر.
ابن‌رشد، محمّد بن احمد. (1995 م). بدایة المجتهد و نهایة المقتصد. بیروت: دارالفکر.
ابن‌قدامه المقدسی، عبدالله. [بی‌تا]. المغنی ویلیه الشرح الکبیر. بیروت: دارالکتب العربی.
ابن‌قدامه، عبدالله. (1968 م). المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن‌نجیم المصری، زین‌الدین بن ابراهیم بن محمد. [بی‌تا]. البحر الرائق شرح کنز الدقائق. [بی‌جا]: دارالکتاب الاسلامی.
اراکی، محسن. (1413 هـ). الولایة الإلهیة و ولایة الفقیة. قمّ: مجمع الفکر الإسلامی.
اصفهانی (فاضل هندی)، محمّد. (1416 هـ). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قمّ: مؤسّسه نشر اسلامی.
امین، محسن. (1413 هـ). البحر الزخار فی شرح أحادیث الائمة الأطهار (ع). بیروت: شرکت الکتبی.
انصاری، مرتضی. (1415 هـ). القضاء و الشهادات. قم: باقری.
بروجردی، سیّدحسین. (1426 هـ). تبیان الصلاة. چ 1. [بی‌جا]: گنج عرفان للطباعة و النشر.
تبریزی، جواد. [بی‌تا]. أسس القضاء و الشهادة‌. قمّ: دفتر مؤلّف.
تسخیری، محمدعلی. (1376 هـ.ش). «حکمیت در فقه اسلامی». تحقیقات اسلامی. ش 1 - 2.
جعفری لنگرودی، محمّدجعفر. (1388 هـ.ش). ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
جنیدی، لعیا. (1380 هـ.ش). «قانون داوری تجاری بین‌المللی از دریچه حقوق اسلامی». پژوهشنامه متین. ش 10.
جمعی از محقّقان. (1425 هـ). الموسوعة الفقهیة الکویتیة. کویت: وزارة الاوقاف و الشئون الاسلامیة.
حائری، سیّدعلی. (1418 هـ). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل (ط - الحدیثة). قمّ: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حائری، سیّدکاظم. (1415 هـ). القضاء فی الفقه الإسلامی. قم: مجمع اندیشه اسلامی.‌
حائری، سیّدکاظم. (1399 هـ). اساس الحکومة الأسلامیّة. بیروت: مطبعة النیل.
حرّ عاملی، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حسینی عاملی، سیّدجواد. [بی‌تا]. مفتاح الکرامه (ط - القدیمة). بیروت: دارالتراث.
حسینی عاملی، سیّدجواد. (1419 هـ). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة ( ط- الحدیثة). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
علامه حلّی، حسن بن یوسف. (1410 هـ.ش). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حلّی (محقّق)، نجم‌الدین جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الاسلام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حلّی (علامه)، حسن بن یوسف. (1413 هـ). قواعد الاحکام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
خوانساری، سیداحمد. (1405 هـ)، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قمّ: مؤسسه اسماعیلیان.
خمینی، سیّدروح‌الله. (1418 هـ). الاجتهاد و التقلید (تنقیح الأصول). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، سیّدروح‌الله. (1423 هـ). ولایت فقیه. چ 12. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
محمدی خورشیدی، محمّد. (1395 هـ.ش). داوری در حقوق ایران. [بی‌جا]: انتشارات بهنامی.
خویی، سیّدابوالقاسم. (1407 هـ). مبانی تکمه المنهاج. قم: لطفی.
خویی، سیّدابوالقاسم. (1422 هـ). مبانی تکلمة المنهاج. قم: إحیاء آثار الإمام الخویی.
الدوری، قطحان عبدالرحمن. (2002 م). عقد التحکیم فی الفقه الأسلامی و القانون الوضعی. [بی‌جا]: [بی‌نا].
روحانی، سیّدمحمّدصادق. (1412 هـ). فقه الصادق (ع). چ 3. قم: مؤسسه دارالکتاب.
الزحیلی، وهبة. (1418 هـ). الفقه الإسلامی و ادلّته. چ 4. [بی‌جا]: المکتبة الحبیبیة.
سمیرة الزعیم المنجد. (2013 م). التحکیم الإسلامی فی نظام غیر اسلامی. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة.
سبحانی، جعفر. (1415 هـ). الرسائل الأربع. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
شربینی، محمّد بن احمد. (1410 هـ). مغنی المحتاج. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
شمس، عبدالله. (1399 هـ.ش). آیین دادرسی مدنی دورۀ بنیادین. تهران: دارک.
طوسی (شیخ)، محمّد بن حسن. (1407 هـ). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی‌ وابسته به جامعه مدرسین.
طوسی (شیخ)، محمد بن حسن. (1417 هـ). الفهرست. تحقیق: شیخ جواد القیومی. [بی‌جا]: [بی‌نا].
العاملی (شهید اوّل)، محمّد بن جمال‌الدین مکی. (1417 هـ). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی‌ وابسته به جامعه مدرسین.
عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی بن احمد. (1413 هـ). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
القرافی، ابوعباس. (1994 م). الذخیره. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
قطحان عبدالرحمن، الدوری. (2002 م). عقد التحکیم فی الفقه الاسلامی و القانون الوضعی. المملکة الاردنیة الهاشمیة: جامعة آل‌البیت.
کاشف‌الغطا، حسن. (1422 هـ). أنوار الفقاهة - کتاب القضاة‌. نجف: مؤسسه کاشف‌الغطا.
کریمی، عباس؛ و حمیدرضا پرتو. (1392 هـ.ش). حقوق داوری داخلی. [بی‌جا]: نشر دادگستر.
کشاورز، بهمن. (1374 هـ.ش). نگرشی به قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب. چ 1. تهران: نشر میزان.
گلپایگانى، سیدمحمدرضا موسوى. (1413 هـ). کتاب القضاء. قم: دارالقرآن الکریم.
ماجد، سعید. (1423 هـ). الموجز فی مسألة التحکیم (دراسة مقارنة فی الفقه الاسلامی القویم من وجهة نظر المذاهب الاسلامیة). تهران: نشریة رسالة التقریب، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
معرفت، محمّدهادی. [بی‌تا]. تعلیق و تحقیق عن أمهات مسائل القضاء‌. قم: چاپخانه مهر.
مقدّس اردبیلی، احمد بن محمّد. (1403 هـ). مجمع الفائده و البرهان. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1422 هـ). بحوث فقهیة هامة. چ 1. قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب.
منتظری، حسین‌علی. (1409 هـ). مبانی فقهی حکومت اسلامی. چ 1. قم: مؤسسه کیهان.
موسوی اردبیلى، سیدعبدالکریم. (1423 هـ). فقه القضاء. قم: انتشارات دانشگاه مفید.
نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی. (1407 هـ). رجال النجاشی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمّدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام. چ 7. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد. (1415 هـ). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
نضال جبر البلوی. (2012 م). تحکیم فی الشریعة الإسلامی و نظام التحکیم السعودی. عمان: دارالثقافة.
نوری طبرسی (محدث)، حسین. (1408 هـ). مستدرک الوسائل. بیروت: آل‌البیت.
هاشمی شاهرودی، سیّدمحمود. (1434 هـ). موسوعة الفقه الاسلامی ‌المقارن. قم: مؤسسة دائرة المعارف الفقه الاسلامی.
درس خارج فقه آیت‌الله شبیری، 01/10/1389؛ در:
http://www.eshia.ir/feqh/archive/shobeiry/feqh/89).)
درس خارج فقه سید‌جواد شبیری، جلسه 63؛ در:
 www.eshia.ir/feqh/archive/text/shobeiry_mohammad/rejal/.
درس خارج فقه آیت‌الله سبحانی، 7/12/1396؛ در:
www.eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/feqh/.