تحلیل فقهی آیه 72 سوره یوسف (با رویکردی بر شناسایی نهاد حقوقی تعهد محض)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه قم، قم، ایران

2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

10.22034/cild.2026.22960.1186

چکیده

فقره «وَأَنَا بِهِ زَعیمٌ» از آیه 72 سوره یوسف، گاهی به عنوان مدرک عقد ضمان با دو تطبیق ضمان از مال جعاله یا ضمان از اجرة اجیر و گاهی مدرک عقد کفالت عنوان شده است. این تطبیق با اشکالاتی همراه است که خاستگاه آن‌ها، تعاریف مصطلح عقود ضمان و کفالت است. این درحالی است که عقود و تعهدات، از متن جامعه برخاسته و جزو امور امضایی هستند. امکان تطبیق واژه «زعیم» در این آیه بر تعهد عرفی، باعث رفع ایرادات مربوط به تطبیق آیه بر عقود مصطلح می‌شود. این نوشتار با روش تحلیلی و توصیفی، ضمن بررسی ایرادات تطبیق آیه بر عقود رایجی همچون ضمان و کفالت، شناسایی نهاد حقوقی تعهد محض را صحیح ارزیابی کرده است. پذیرش نهاد حقوقی تعهد محض و قانونی کردن این نهاد با مسئول دانستن فرد مضمون عنه علی‌رغم ضمان شخص دیگر از وی، باعث تسهیل روابط افراد در چارچوب عمل حقوقی ضمان می‌شود. کارکرد اصلی پذیرش این نهاد در ضمانت­های بانکی نمایان می­شود که علی­رغم ضمانت توسط فرد ثالث، وام­گیرنده همچنان متعهد اصلی به­حساب می­آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابن‌عابدین، محمدامین بن عمر. (1412 هـ). رد المحتار. بیروت: دارالفکر.
ابن‌عربی، محمد بن عبدالله. (1408 هـ). احکام القرآن. بیروت: دارالجیل.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (1404 هـ). معجم مقائیس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
ابن‌قدامه مقدسی، ابومحمد. (1388 هـ). المغنی. قاهره: [بی‌نا].
ابن‌قدامه مقدسی، ابومحمد. (1414 هـ). الکافی فی فقه الإمام احمد. بیروت: دارالکتب العلمیة.
اردبیلى، احمد بن محمد. [بی‌تا]. زبدة البیان فی احکام القرآن. قم: مکتبه جعفریه.
اصفهانی، محمدحسین. (1427 هـ). حاشیة المکاسب. قم: ذوی‌القربی.
آلوسی، محمود. (1415 هـ). روح المعانی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
انصارى، مرتضى بن محمدامین. (1428 هـ). فرائد الأصول. چ 9. قم: مجمع الفکر.
بجنوردى، سیدحسن. (1419 هـ). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.
بحرالعلوم، محمد بن محمدتقى. (1403 هـ). بلغة الفقیه. چ 4. تهران: مکتبة الصادق.
بحرانى، یوسف بن احمد. (1405 هـ). الحدائق الناضرة. قم: انتشارات اسلامى.
بیضاوی، عبدالله. (1418 هـ). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دارإحیاءالتراث.
جصاص، احمد بن علی. (1405 هـ). احکام القرآن. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1376 هـ.ش). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. [بی‌تا]. مجموعه محشی قانون مدنی. چ 2. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجفر. (1387 هـ.ش). اندیشه و ارتقا: صدویک مقاله در علم ماهیت‌شناسی حقوقی. تهران: گنج دانش.
جوهرى، اسماعیل بن حماد. (1410 هـ). الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین.
حلبی، احمد بن محمد. (1393 هـ). لسان الحکام فی معرفة الأحکام. قاهر: البابی.
حلّى، حسن بن یوسف. (1414 هـ). تذکرة الفقها. قم: آل‌البیت (ع).
حلّى، حسن بن یوسف. (1420 هـ). تحریر الأحکام الشرعیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
حلّى، حسین. (1415 هـ). بحوث فقهیة. چ 4. قم: المنار.
حمیرى، نشوان بن سعید. (1420 هـ). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. بیروت: دارالفکر المعاصر.
خفاجی، شهاب‌الدین. [بی‌تا]. حَاشِیةُ الشِّهَابِ عَلَى تفْسیرِ البَیضَاوِی. بیروت: دارصادر.
خویى، سیدابوالقاسم. (1409 هـ). مبانی العروة الوثقى. قم: مدرسة دارالعلم.
راوندى، قطب‌الدین. (1405 هـ). فقه القرآن. چ 2. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى (ره).
زبیدى، سیدمحمدمرتضى. (1414 هـ). تاج العروس. بیروت: دارالفکر.
زحیلی، وهبه. (1427 هـ). القواعد الفقهیه و تطبیقاتها فی المذاهب الاربعه. دمشق: دارالفکر.
زحیلی، وهبه. [بی‌تا]. الفقه الاسلامی والادلته. دمشق: دارالفکر.
سبزوارى، سید عبدالأعلى. [بی‌تا]. جامع الأحکام الشرعیة. چ 9. قم: مؤسسه المنار.
سبزوارى، محمدباقر. (1423 هـ). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
سیدرضی، محمد بن حسین. (1374 هـ.ش). نهج‌البلاغه. قم: مرکز البحوث الاسلامی.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على. (1413 هـ). مسالک الأفهام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على. (1416 هـ). تمهید القواعد الأصولیة و العربیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
طاهرى، حبیب‌الله. (1418 هـ). حقوق مدنى. چ 2. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1402 هـ). ترجمه تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
طبرسى، احمد بن على. (1403 هـ). الاحتجاج. مشهد: مرتضى.
طبرسی، امین‌الاسلام. (1415 هـ). مجمع البیان. بیروت: اعلمی
طوسى، محمد بن حسن. (1387 هـ). المبسوط فی فقه الإمامیة. چ 3. تهران: مرتضویه.
طوسى، محمد بن حسن. (1407 هـ). خلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1420 هـ). تحریر الأحکام الشرعیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
عمید زنجانی، عباسعلی. (1382 هـ.ش). آیات الأحکام. تهران: دفتر مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی.
عینی، ابومحمد. (1420 هـ). البنایة شرح الهدایة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
فاضل لنکرانى، محمد. (1425 هـ). تفصیل الشریعة - المضاربة، الشرکة، المزارعة، المساقاة، الدین. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.
فخرالمحققین، محمد بن حسن بن یوسف. (1387 هـ). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: اسماعیلیان.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410 هـ). العین. قم: هجرت.
قانون مدنی ایران.
قرشی، سیدعلی‌اکبر. (1412 هـ). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
کاشف‌الغطا، محمدحسین. (1366 هـ). وجیزة الأحکام. چ 2. نجف اشرف: مؤسسه کاشف‌الغطا.
کاتوزیان، ناصر. (1374 هـ.ش). نظریه عمومی تعهدات. تهران: یلدا.
کیاهراسی، علی بن محمد. (1405 هـ). احکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1395 هـ.ش). نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
یزدى، سیدمحمدکاظم. (1409 هـ). العروة الوثقى. چ 2. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
یزدی، سیدمحمدکاظم. (1410 هـ). حاشیة المکاسب. قم: اسماعیلیان.