Ordinary Waste and the Three Questions of “Value , Ownership, and Management” from the Perspective of Imami Jurisprudence

Document Type : Original Article

Authors

1 Assistant Professor, Department of Human Rights and Environmental Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran

3 Level-4 Researcher in Jurisprudence and Principles, Qom Seminary, Qom, Iran

Abstract

With advances in science and the discovery of new technologies for optimal recycling, waste—through the processing of thousands of raw materials for downstream industries—plays an important role not only in environmental protection but also in conserving natural resources such as water, pastureland, and gas and oil reserves, and has come to be regarded by developed countries as a strategic form of wealth, to the point of being termed “dirty gold.” This very approach has given rise to disputes between governments and private companies or individuals over its ownership, as well as to the phenomenon of waste importation. Using a descriptive-analytical method based on library research, this article addresses the three questions of “value (maliyyat),” “ownership (milkiyyat),” and “management” of household (ordinary) waste in Imami jurisprudence.
Among the article’s findings is that, given the validity of citizens’ abandonment (i’raz) of waste and depending on certain assumed conditions and differing juristic foundations, such waste falls—respectively—into the category of ownerless property (mal-e bela-malek) where the abandonment is considered removing of ownership (muzil), or of property with an unknown owner (majhul al-malik) where it is not so considered; in either case, the permission of the Islamic government is a condition for its ownership and management. The state’s duty in the domain of waste—including oversight of domestic actors and restricting disposal and transfer operations by unlicensed individuals—can likewise be affirmed and justified on the basis of jurisprudential principles such as the rule of “no harm” (la darar), the principle of preserving the [social] order (hifz al-nizam), and the restriction of permissible things (mubahat) to the public interest.

Keywords

Main Subjects

References

قرآن کریم
ابن‌اخوه، محمد بن محمد. (1976 م). معالم القربه فی احکام الحسبه. تحقیق: محمود شعبان. مصر: الهیئة المصریه العامه للکتاب.
ابن‌عبدون. (1934 م). رسالة فی‌القضاء و الحسبة. [بی‌جا]: لوى پرووانسال.
ابن‌فارس، احمد. (1404 هـ). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، ابوالفضل محمد بن مکرم. (1405 هـ). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزة.
اراکی، محمدعلی (1415 هـ). اصول الفقه. قم: مؤسسه در راه حق.
آشتیانی، محمدحسن. (1425 هـ). قضا. قم: انتشارات زهیر.
ایروانی،‌ علی. (1379 هـ.ش). حاشیة المکاسب. قم: کتبی نجفی.
بجنوردی، حسن. (1377 هـ.ش). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
پورزندی، محمد؛ و سیدمحسن طباطبایی مزدآبادی. (1391 هـ.ش). «تأثیر مدیریت پسماند بر تأمین مالی شهرداری‌ها». مجله اقتصاد شهر. دوره 13. ش 16. ص 7 - 21.
تقی‌زاده، شمایل؛ و دیگران. (1404 هـ.ش). «برآورد ارزش اقتصادی تفکیک از مبدأ زباله و نقش آن در اقتصاد خرد خانوار (مطالعۀ موردی شهر تالش)». اقتصاد شهری. دوره 10. ش 2. ص 19 - 34.
جوانمرد فرخانی، ابراهیم؛ و حمید میری. (1398 هـ.ش). «واکاوی فقهی و حقوقی جنبه‌های مختلف اعراض». فقه و حقوق اسلامی. دوره 10. ش 18. ص 249 – 278.
الحر العاملی، محمد بن حسن. (1419 هـ). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل‌البیت.
حسینی سیستانى، سیدعلى. (1417 هـ). منهاج الصالحین. قم: دفتر حضرت آیت‌‌الله سیستانى.
حکیم، سیدمحسن. (1410 هـ). منهاج الصالحین. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
حکیم، سیدمحسن. [بی‌تا]. نهج الفقاهة. قم: انتشارات 22 بهمن.
حلّى فخرالمحققین، محمد بن حسن بن یوسف. (1387 هـ). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّى، حسن بن یوسف. (1413 هـ). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
حلّى، نجم‌الدین جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
خمینى، سیدروح‌اللّه. [بی‌تا]. تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
خمینی، سیدروح‌الله. (1415 هـ). المکاسب المحرمة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، سیدروح‌الله. (1421 هـ). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خویى، سیدابوالقاسم، (1418 هـ). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی (ره).
دهخدا، علی‌اکبر. (1351 هـ.ش). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
رضایی، مسعود. (1400 هـ.ش). «اظهارنظر کارشناسی درباره: "طرح اصلاح قانون مدیریت پسماند مصوب1383/02/20"». ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. قابل دسترس در:
https://report.mrc.ir/article_8604.html
رضایی‌راد، عبدالحسین. (1390 هـ.ش). «نگاهی کارکردگرایانه به قاعده فقهی اعراض». حقوق اسلامی. دوره 8. ش 30. ص 131 – 157.
رضایی‌راد، عبدالحسین. (1396 هـ.ش). «بازخوانی قاعده فقهی اعراض». پژوهش‌های فقهی. دوره 13. ش 2. ص 389 – 412.
سبحانی تبریزی، جعفر. (۱۳۸۲ هـ.ش). المواهب فی تحریر أحکام المکاسب. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
سُنامى، عمر بن محمد. (1406 هـ). نِصاب‌الاحتساب. مکه: چاپ مریزن عسیرى.
شبیری زنجانی، موسی. (1376 هـ.ش). کتاب الخمس. قم: مرکز فقهی امام محمد باقر (ع).
شکرخدایی، فرشید. (1399 هـ.ش). «اصلاح قانون مدیریت پسماند به مالکیت فرد حقیقی و حقوقی لطمه می‌زند». قابل دسترسی در:
https://otaghiranonline.ir/news/37074
شهید اول، محمد بن مکى عاملی. (1417 هـ). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على عاملى. (1413 هـ). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شیخ طوسى، محمد بن حسن. (1387 هـ). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1390 هـ). الاستبصار. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1417 هـ). تهذیب الاحکام. تهران: صدوق.
صدر، محمدباقر. (1358 هـ.ش). خطوط تفصیلیة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی. قم: مطبعة الخیام.
طباطبایی ‌یزدی، محمدکاظم. (1421 هـ). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
‌فلور، ویلم. [بی‌تا]. «پلیس بازار در دوره قاجار»، در: مجموعه جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران. تهران: توس.
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. (1407 هـ). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
لری‌نژاد، محمد؛ و سیدمحسن قائمی خرق. (1394 هـ.ش). مقدمه‌ای بر فقه تمدن: قواعد فقه بشردوستانه. تهران: انتشارات مجد.
محقق سبزوارى، محمد باقر بن محمد مؤمن. (1423 هـ). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
مرادی، محمد‌تقی؛ و دیگران. (1403 هـ.ش). «قصدی یا قهری بودن مالکیت در حیازت مباحات عامه». آموزه‌های حقوق خصوصی کشورهای اسلامی. دوره 1. ش 4. ص 126 - 140.
مطهری، مرتضی. (1389 هـ.ش). نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران: صدرا.
مظفر، محمدرضا. [بی‌تا]. حاشیة المظفر علی المکاسب. قم: حبیب.
مکارم شیرازی، ناصر. (1380 هـ.ش). بحوث فقهیه. قم: مدرسۀ علی بن ابی‌طالب (ع).
موسوی خویی، سیدابوالقاسم. (1417 هـ). مصباح الفقاهة. قم: انصاریان.
نائینی، محمدحسین. (1373 هـ.ش). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیة.
نجفى، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نعمت‌اللهی، اسماعیل. (1403 هـ.ش). «بررسی فقهی حقوقی مالکیت پسماند جامد شهری». فقه و اصول. دوره 56. ش 139. ص 259 - 277.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (۱۴۲۹ هـ). کتاب الإجارة. قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی.
یزدی، محمّد. (1382 هـ.ش). شرح و تبیین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. قم: نشر امام عصر (عج).
یزدی، محمدکاظم بن عبد العظیم. (1376 هـ.ش). ‌سؤال و جواب. قم: مرکز نشر علوم اسلامی.
Cheremisinoff, Nicholas P, (2003), Glossary of environmental and waste management terms, Handbook of Solid Waste Management and Waste Minimization Technologies, https://doi.org/10.1016/B978-075067507-9/50010-3.
Strasser, Susan, (2014). Waste and Want: A Social History of Trash, Technology and Culture, 43(3), 615-617.
Root, Michael (1993), Philosophy of Social Sciences, Oxford, England; Cambridge, Mass.: Blackwell.

Files

Share

How to cite

Statistics